Yapay zeka uyarısı
Bu blog yazısında bağlantı verilen mahkeme kararları gerçektir ve doğruluğu garanti edilmektedir ancak blog yazısı yapay zeka tarafından üretilmiştir ve hata içerebilir. Açıklamak gerekirse; linkle tıklanarak açılan karar dokumanlarının doğruluğu garanti edilmektedir. Ancak linkle açılmayan, doğrudan blog yazısında geçen her ifade; bunlara blog yazısında yer alan künye bilgileri de dahil olmak üzere yapay zeka tarafından üretilmiştir ve hata içerebilir.
Aşağıdaki yazıda, 5237 sayılı Türk Ceza Kanunu’nun (“TCK”) 53. maddesinde düzenlenen hak yoksunluklarıyla ilgili sorular, ilgili emsal kararlara atıf yapılarak yanıtlanmaktadır. Kararlar, dokümanlardaki documentID’lerden oluşturulan künyelere göre referans gösterilmiştir.
1. Hangi suç tipleri bu hak yoksunluklarına yol açar?
TCK m. 53’e göre, kasten işlenen suçlardan dolayı hapis cezasına mahkûmiyet, kanunî bir sonuç olarak “belli hakları kullanmaktan yoksun bırakılma” yaptırımını doğurur. Bu düzenleme uyarınca kasten işlenen suçlardan aldığınız hapis cezası kesinleştiğinde, kararda ayrıca belirtilmese dahi aşağıdaki hakları kullanmaktan (süresi içinde) yoksun kalabilirsiniz:
- Kamu görevi üstlenmek (örneğin memuriyet, belediye, il, köy hizmetleri vb.),
- Seçme, seçilme ve diğer siyasî haklar,
- Velayet, vesayet, kayyımlık,
- Dernek, vakıf, sendika, siyasi parti vb. tüzel kişiliklerde yöneticilik veya denetçilik,
- Bir kamu kurumu veya meslek kuruluşunun iznine tabi mesleği (örneğin avukatlık, doktorluk, mühendislik) serbest olarak icra etmek.
Emsal Karar
- Danıştay İdare Dava Daireleri Kurulu, E. 2021/956 K. 2021/3499 T. 30.12.2021
https://app.dejure.ai/dokuman/33b0b4c6-be45-43cd-aded-1a56f9595849
Bu kararda, TCK 53’teki hak yoksunluklarının “kasten işlenen suç” türlerine atfen uygulanması açıkça belirtilmektedir.
2. Hak yoksunlukları ne kadar süreyle geçerlidir?
Genel Kural
TCK 53’ün ikinci fıkrasına göre, kasten işlenen bir suçtan dolayı hapis cezasına mahkûm olan kişi, cezanın infazı tamamlanıncaya kadar bu hakları kullanamaz. Başka bir ifadeyle:
“Kişi, işlemiş bulunduğu suç dolayısıyla mahkûm olduğu hapis cezasının infazı tamamlanıncaya kadar bu hakları kullanamaz.” (TCK m. 53/2)
Yani hapis cezasının tümüyle infaz edilmesi (veya yasanın öngördüğü biçimde sona ermesi) ile birlikte, kanunî süresi dolmuşsa kişi bu hakları tekrar kazanır.
Belirli Durumlarda Süreli Yasak
TCK 53 bazı hâllerde (örneğin belli mesleklerin kötüye kullanılması suretiyle işlenen suçlarda) hapis cezası infazından sonra bile ek süreli yasaklamalara karar verilebileceğini düzenlemektedir. Bu durum, hâkimin takdirindedir.
3. Hapis cezasının ertelenmesi veya denetimli serbestlik gibi durumlarda hak yoksunlukları nasıl etkilenir?
7242 sayılı Kanun ile TCK 53’e eklenen düzenlemeler, hapis cezası ertelenen veya denetimli serbestlik tedbiri uygulanarak cezası infaz edilen yahut koşullu salıverilen kişiler hakkında, hak yoksunluklarının uygulanmamasına karar verilebileceğini öngörmektedir.
Dolayısıyla, eğer ceza ertelenmiş veya denetimli serbestlikle infaz ediliyorsa mahkeme (veya infaz hâkimi), TCK 53’teki bazı hak yoksunluklarının (örneğin “Bir mesleğin icrasından yoksun bırakılma” gibi) uygulanmamasına karar verebilir. Bu, tamamen hâkimin takdirine ve sanığın koşulları sağlamasına bağlıdır.
Emsal Karar
- Danıştay 2. Daire, E. 2023/5312 K. 2024/5192 T. 30.10.2024
https://app.dejure.ai/dokuman/49a71843-2ab8-4e98-8b8d-04d2c7ae10fe
Bu kararda, kısa süreli hapis cezası ertelenmiş olan veya denetimli serbestlik uygulanan kişilerin hak yoksunluğuna tâbi tutulmayacağı, TCK 53/4 hükmü doğrultusunda tartışılmıştır.
4. 18 yaşından küçükler için bu hak yoksunlukları geçerli midir?
TCK 53/4 hükmü , fiil işlendiği sırada 18 yaşını doldurmamış olan kişiler hakkında, birinci fıkradaki hak yoksunluklarının uygulanmayacağını belirtir:
“Kısa süreli hapis cezası ertelenmiş veya fiili işlediği sırada onsekiz yaşını doldurmamış olan kişiler hakkında, birinci fıkra hükmü uygulanmaz.”
Böylece suçu işlediğinde reşit olmayan kişi, hapis cezası alsa bile TCK 53 kapsamındaki hak yoksunluklarına kural olarak tâbi tutulmaz.
Sonuç
TCK 53 kapsamında kasten işlenen suçlardan dolayı hapis cezası alan kişiler, kanunî bir sonuç olarak belli hakları kullanmaktan yoksun kalırlar. Bu hak yoksunlukları, kural olarak cezanın infazı tamamlanıncaya kadar geçerli olup, bazı durumlarda (mesleğin kötüye kullanılması hâlinde) infazdan sonra da süreli bir yasaklamaya dönüştürülebilir. Ancak cezanın ertelenmesi, denetimli serbestlik veya koşullu salıverilme söz konusuysa, hâkim uygun görürse hak yoksunluklarını uygulamayabilir. Ayrıca 18 yaşını doldurmamış kişilere bu hak yoksunluğu kural olarak uygulanmaz.
KAYNAKÇA / EMSAL KARAR ATIFLARI
- Danıştay İdare Dava Daireleri Kurulu, E. 2021/956 K. 2021/3499 T. 30.12.2021
https://app.dejure.ai/dokuman/33b0b4c6-be45-43cd-aded-1a56f9595849- Danıştay 2. Daire, E. 2023/5312 K. 2024/5192 T. 30.10.2024
https://app.dejure.ai/dokuman/49a71843-2ab8-4e98-8b8d-04d2c7ae10fe
Bu kararlar, hak yoksunluklarının kasten işlenen suçlarda nasıl uygulanacağını ve istisnai durumlarda (örneğin ertelenmiş ceza, denetimli serbestlik, reşit olmayan fail) yoksunlukların hangi şartlarda devreye girmeyeceğini ayrıntılı şekilde açıklamaktadır.