Yapay zeka uyarısı
Bu blog yazısında bağlantı verilen mahkeme kararları gerçektir ve doğruluğu garanti edilmektedir ancak blog yazısı yapay zeka tarafından üretilmiştir ve hata içerebilir. Açıklamak gerekirse; linkle tıklanarak açılan karar dokumanlarının doğruluğu garanti edilmektedir. Ancak linkle açılmayan, doğrudan blog yazısında geçen her ifade; bunlara blog yazısında yer alan künye bilgileri de dahil olmak üzere yapay zeka tarafından üretilmiştir ve hata içerebilir.
Akıl Hastalığı ve Cezai Ehliyet: Emsal Kararlarla Değerlendirme
Akıl hastalığına ilişkin Türk Ceza Kanunu (TCK) düzenlemeleri, kişinin işlediği fiilin hukuki anlam ve sonuçlarını algılayıp algılayamadığı ya da fiille ilgili davranışlarını yönlendirme yeteneğinin ne ölçüde etkilendiği hususlarını esas alarak cezai sorumluluğu belirler. Bu konuda en temel düzenleme, 5237 sayılı TCK’nın 32. maddesinde yer almaktadır. Aşağıda, akıl hastalığına ilişkin cezai sorumluluk ve yaptırımlarla ilgili sıkça sorulan soruları, Yargıtay kararlarından örneklerle (emsal kararlarla) yanıtlamaya çalışacağız.
1) Akıl hastalığı tanısı konulan birine, işlediği fiilden dolayı hiç ceza verilmemesi hangi durumlarda geçerlidir?
TCK m. 32/1’e göre, bir kişinin akıl hastalığı sebebiyle işlediği fiilin hukuki anlam ve sonuçlarını algılayamaması veya bu fiille ilgili olarak davranışlarını yönlendirme yeteneğinin önemli derecede azalması hâlinde, o kişiye hiç ceza verilmez. Ancak bu durumda, cezasızlık kararına ek olarak, akıl hastalarına özgü güvenlik tedbirleri uygulanır.
Bu düzenleme; tam veya tam sayılabilecek derecede bir ehliyetsizlik hâlini ifade eder. Eğer raporlarla sabit olan akıl hastalığı, kişinin suçu işlerken fiilin anlam ve sonuçlarını tamamen kavrayamamasına veya çok ciddi ölçüde kavrayamamasına yol açmışsa, mahkemece ceza verilmeyip güvenlik tedbirine karar verilir.
Emsal Karar Örneği
- Yargıtay 2. Ceza Dairesi, E. 2023/14415, K. 2023/2569, T. 10.05.2023
(Belirtilen kararda TCK 32. maddesindeki akıl hastalığı hükümleri detaylı olarak ele alınmıştır.)
Karar metni için bağlantı
2) Akıl hastalığı nedeniyle ceza indirimi uygulanan bir kişi hakkında, aynı zamanda güvenlik tedbiri uygulanabilir mi?
Evet, uygulanabilir. TCK m. 32/2’ye göre, akıl hastalığı kişinin tamamen ceza sorumluluğunu ortadan kaldıracak (tam ehliyetsizlik) seviyede değilse ancak “davranışlarını yönlendirme yeteneği azalmış” ise cezasında indirim uygulanır. Aynı fıkra, hükmolunan hapis cezasının süresi aynı kalmak koşuluyla, kısmen veya tamamen akıl hastalarına özgü güvenlik tedbiri olarak da infaz edilebileceğini düzenler.
Dolayısıyla ceza indirimiyle birlikte, mahkeme ayrıca kişinin yüksek güvenlikli sağlık kurumunda tedavi altında tutulmasını gerekli görebilir.
Emsal Karar Örneği
- Yargıtay 18. Ceza Dairesi, E. 2017/5884, K. 2018/3389, T. 12.03.2018
(Kararda TCK 32/2 kapsamında ceza indirimi ve ardından güvenlik tedbiri uygulaması değerlendirilmiştir.)
Karar metni için bağlantı
3) Mahkeme, akıl hastalığı nedeniyle verilen cezalarda hangi oranda indirim yapabilir?
TCK m. 32/2’ye göre, ağırlaştırılmış müebbet hapis cezası alması gereken kişi hakkında 25 yıl hapis cezasına, müebbet hapis cezası alması gereken kişi hakkında da 20 yıl hapis cezasına hükmolunur. Diğer hâllerde verilecek cezada ise “altıda birden fazla olmamak üzere” indirim uygulanır.
Örneğin normalde 6 yıl hapis cezasını gerektiren bir suç söz konusuysa, akıl hastalığı sebebiyle davranışlarını yönlendirme yeteneği azalmış bulunan sanık hakkında bu ceza, 1/6 oranına kadar indirilebilir.
4) “Davranışlarını yönlendirme yeteneği azalmış” ifadesi, cezai ehliyeti nasıl etkiler ve ceza miktarlarını nasıl değiştirir?
“Davranışlarını yönlendirme yeteneğinin azalmış olması”, kişinin fiilin hukuki anlam ve sonuçlarını tam olarak kavrayamadığı veya kavramakta güçlük çektiği fakat tamamen de kavrayamadığı söylenemeyeceği bir ara durumu gösterir. Bu durumda:
- Cezai ehliyet tamamen ortadan kalkmaz fakat azalır.
- Kişiye doğrudan ceza verilmemesi (cezasızlık) yerine, cezasında kısmi indirim yapılır (örneğin ağırlaştırılmış müebbet → 25 yıl, müebbet → 20 yıl veya diğer hallerde 1/6’ya kadar indirim).
- Mahkeme, ceza ile birlikte veya cezanın yerine akıl hastalarına özgü güvenlik tedbirine hükmedebilir; böylelikle sanık, yüksek güvenlikli bir sağlık kurumunda kısmen veya tamamen cezasını infaz edebilir.
Konuya İlişkin Örnek Karar Metinlerinden
- Yargıtay 2. Ceza Dairesi, E. 2023/14415, K. 2023/2569, T. 10.05.2023
Karar metni için bağlantı
Bu kararda TCK 32. maddesi ayrıntılarıyla açıklanmış; davranışları yönlendirme yeteneği önemli ölçüde azalmış kişiye ceza verilmemesi (32/1) ve davranışlarını yönlendirme yeteneği kısmen azalmış olan kişilerde cezanın nasıl indirileceği (32/2) hususlarına net şekilde değinilmiştir.
Sonuç
- Tam ehliyetsizlik: Kişi işlediği fiilin anlamını ve sonuçlarını tamamen algılayamıyorsa, ceza verilmez; güvenlik tedbiri uygulanır.
- Kısmi ehliyetsizlik: Kişinin davranışlarını yönlendirme yeteneği azalmış ise cezasında indirim yapılır ve gerek görülürse akıl hastalarına özgü güvenlik tedbiri de uygulanabilir.
- İndirim Oranı: Ağırlaştırılmış müebbette 25 yıla, müebbet cezalarında 20 yıla dönüşür. Diğer suçlarda ise cezada 1/6’ya kadar indirim uygulanır.
- Güvenlik Tedbirleri: Tedavi ve koruma amaçlı olarak yüksek güvenlikli sağlık kurumlarında kısmen veya tamamen infaz mümkündür.
Bu hususlarda verilen Yargıtay kararları, mahkemelerin TCK 32. maddesinin uygulanmasında rehber niteliğindedir. Emsal kararlarda da görüldüğü üzere, raporların düzenlenmesi ve hastalığın fiile etkisinin tespiti bakımından Adli Tıp Kurumu raporları ile uzman hekim görüşleri oldukça önemlidir.