Blog

BORCUN ŞAHSEN İFA EDİLMESİ VE ÜÇÜNCÜ KİŞİNİN İFASI

Türk Borçlar Kanunu m. 83 uyarınca borcun şahsen ifası zorunluluğu, üçüncü kişinin ifası ve alacaklının menfaati kriterinin hukuki analizi.

De Jure Hukuk EkibiOkuma süresi: ~5 dakika
TBK 83
Şahsen İfa
Üçüncü Kişinin İfası
Halefiyet
İfa

Yapay zeka uyarısı

Bu blog yazısında bağlantı verilen mahkeme kararları gerçektir ve doğruluğu garanti edilmektedir ancak blog yazısı yapay zeka tarafından üretilmiştir ve hata içerebilir. Açıklamak gerekirse; linkle tıklanarak açılan karar dokumanlarının doğruluğu garanti edilmektedir. Ancak linkle açılmayan, doğrudan blog yazısında geçen her ifade; bunlara blog yazısında yer alan künye bilgileri de dahil olmak üzere yapay zeka tarafından üretilmiştir ve hata içerebilir.

Türk Borçlar Kanunu’nun (TBK) 83. maddesi, borçlar hukukunda "edimin borçlu tarafından bizzat yerine getirilmesi" kuralını esneterek, alacaklının haklı bir menfaati olmadığı sürece borcun üçüncü kişilerce de ifa edilebileceğini düzenler. Yargı kararları ışığında konuya ilişkin detaylı açıklamalar şöyledir:

1. Borcun bizzat borçlu tarafından ifa edilmesinde alacaklının menfaati bulunmadığı durumlar nelerdir?

Kural olarak, borcun kimin tarafından ödendiği değil, edimin tam ve doğru olarak yerine getirilmesi esastır. Eğer borçlunun şahsı, yeteneği veya özel nitelikleri (örneğin bir sanat eseri yapımı veya uzmanlık gerektiren bir hizmet) alacaklı için önem arz etmiyorsa, alacaklının bizzat borçludan ifa bekleme menfaati bulunmadığı kabul edilir.

İzmir 2. Asliye Ticaret Mahkemesi kararına göre: "Kural olarak bir borcun borçlu tarafından şahsen ifa edilmesi sözleşmede kararlaştırılmamış ise veya borcun borçlu tarafından ifa edilmesi alacaklı açısından özel bir önem arz etmiyorsa veya fayda sağlamıyorsa, borçlu borcunu şahsen ifa etmek zorunda değildir. Borcun, borçlu olmayan 3.kişi tarafından ifa edilmiş olması sözleşmenin tarafları arasında bir değişiklik yaratmayacağından borçlunun karşı taraf alacaklı açısından sorumluluklarında bir değişiklik meydana gelmeyecektir." (İzmir 2. ATM, 2023/761 K.).

Emsal Karar

2. Üçüncü bir kişi tarafından yapılan ifanın hukuki sonuçları nelerdir?

Üçüncü kişinin yaptığı ifa, alacaklıyı tatmin eder ve borçluyu borcundan kurtarır. Bu durumda alacak hakkı sona erer. Ancak bazı özel kanuni durumlarda (halefiyet), üçüncü kişi alacaklının haklarına sahip olabilir.

Antalya 4. Asliye Ticaret Mahkemesi kararına göre: "Kaynağı gerek sözleşme, gerek haksız fiil olsun ve gerekse kanundan doğmuş olsun, borcun normal sona erme sebebi onun ifa edilmesidir. Borç, yine normal olarak borçlu tarafından ifa olunur. Ancak bu bir zaruret değildir. 6098 sayılı Türk Borçlar Kanunun 83. maddesi hükmüne göre, borcun, bizzat borçlu tarafından ifa edilmesinde alacaklının menfaati bulunmadıkça borçlu, borcunu şahsen ifa etmekle yükümlü değildir. Borcun, borçlu tarafından değil de, üçüncü kişi tarafından ifa edilmesi halinde, hukuki netice aynıdır. Yani, üçüncü kişi tarafından yapılan ifa, alacağı kendisine nakletmeyip, tıpkı borçlunun ifası halindeki gibi borcu sona erdirir." (Antalya 4. ATM, 2020/259 K.).

Emsal Karar

3. Borçlunun borcunu şahsen ifa etmekle yükümlü olmadığı hallerde alacaklının hakları nelerdir?

Alacaklı, borcun borca uygun bir şekilde (yer, zaman ve miktar olarak doğru) ifa edilmesi kaydıyla, üçüncü kişiden gelen ifayı reddedemez. Reddetmesi durumunda alacaklı temerrüdü (ifa kabulünden kaçınma) oluşabilir.

Yargıtay 23. Hukuk Dairesi kararına göre: "Kaynağı gerek sözleşme, gerek haksız fiil olsun ve gerekse kanundan doğmuş olsun, borcun normal sona erme sebebi onun ifa edilmesidir. Borç, yine normal olarak borçlu tarafından ifa olunur. Ancak bu bir zaruret değildir. 6098 sayılı TBK'nın 83. maddesi hükmüne göre, borcun, bizzat borçlu tarafından ifa edilmesinde alacaklının menfaati bulunmadıkça borçlu, borcunu şahsen ifa etmekle yükümlü değildir. Borcun, borçlu tarafından değil de, üçüncü kişi tarafından ifa edilmesi halinde, hukuki netice aynıdır. Yani, üçüncü kişi tarafından yapılan ifa, alacağı kendisine nakletmeyip, tıpkı borçlunun ifası halindeki gibi borcu sona erdirir. Bununla birlikte, Borçlar Kanunumuz, sınırlı bir şekilde tespit etmiş olduğu bazı hallerde, üçüncü kişinin ifasının borcu sona erdirmeyeceği ve fakat alacaklıyı tatmin eden üçüncü kişinin, borç ilişkisinde alacaklının yerine geçeceğini kabul etmiştir. İşte, bir borç ilişkisinde alacaklının yerini, ona ifada bulunan üçüncü kişinin almasını sağlayan müesseseye "Halefiyet" denir." (Yargıtay 23. HD, 2015/8276 K.).

Emsal Karar

4. Türk Borçlar Kanunu'nun 83. maddesi uyarınca şahsen ifa zorunluluğunun istisnaları nelerdir?

Şahsen ifa zorunluluğu, alacaklının borçlunun kişisel özellikleri üzerinde haklı bir menfaatinin olduğu durumlarda bir "istisna" olarak karşımıza çıkar. Sözleşmede "bizzat borçlu tarafından ifa edilecektir" şartı varsa veya işin doğası gereği borçlunun bizzat yapması şartsa (örneğin bir cerrahın ameliyat yapması) üçüncü kişi ifası geçerli olmaz.

İstanbul Anadolu 2. Asliye Ticaret Mahkemesi kararına göre: "Tüm dosya kapsamı, rapor içerikleri, tarafların beyan ve talep içerikleri birlikte değerlendirildiğinde; uyuşmazlığı taraflar arasındaki sözleşmede, davacı yanın ifa etmekle yükümlü olduğu edimin ifa edilip edilmediği, edildiyse sözleşmenin edimin ifa edilmesiyle son bulup bulmadığı, dava dışı şirketin davacının yükümlendiği edimin bir kısmını ifa etmesinin sözleşme kapsamında davacının edimi olarak değerlendirilip değerlendirilmeyeceği noktalarında toplandığı; a.-Dava dışı------- davacının yükümlendiği edimin bir kısmını ifa etmesinin sözleşme kapsamında davacının edimi olarak değerlendirilip değerlendirilmeyeceği 6098 sayılı Yasanın "Şahsen ifa zorunluluğunun olmaması" başlıklı 83 üncü maddesine göre, borcun, bizzat borçlu tarafından ifa edilmesinde alacaklının menfaati bulunmadıkça borçlu, borcunu şahsen ifa etmekle yükümlü değildir." (İstanbul Anadolu 2. ATM, 2023/97 K.).

Emsal Karar

Sonuç

TBK m. 83 uyarınca borcun şahsen ifası kural değil, istisnadır. Borçlunun şahsi niteliklerinin edimin kalitesi veya hukuki değeri üzerinde doğrudan bir etkisi (menfaati) yoksa, borç herhangi bir üçüncü kişi tarafından da geçerli olarak ifa edilebilir. Üçüncü kişinin yaptığı bu ödeme borcu sona erdirir, ancak taraflar arasında özel bir "halefiyet" durumu doğmadıkça, alacak hakkı üçüncü kişiye otomatik olarak geçmez.

KAYNAKÇA / EMSAL KARAR ATIFLARI

  1. Antalya 4. ATM, E. 2020/151, K. 2020/259, T. 19.06.2020 https://app.dejure.ai/dokuman/db07007d-b75f-4482-b60e-eeea4b4c2de4
  2. İzmir 2. ATM, E. 2022/882, K. 2023/761, T. 03.10.2023 https://app.dejure.ai/dokuman/e438eba4-8df2-4640-a0a7-7b43969b969b
  3. Yargıtay 23. HD, E. 2014/6520, K. 2015/8276, T. 18.12.2015 https://app.dejure.ai/dokuman/202209-1504-4637-20146520-20158276-c8835d02-7f3f-435e-9191-b952df5e9055
  4. İstanbul Anadolu 2. ATM, E. 2015/1235, K. 2023/97, T. 02.02.2023 https://app.dejure.ai/dokuman/bc27dd0e-0bc0-4d2d-bab7-04a0e45a01f6