Çekişmesiz Yargı ve Uygulama Alanları Hakkında Emsal Kararlarla Açıklamalar

Çekişmesiz Yargı ve Uygulama Alanları Hakkında Emsal Kararlarla Açıklamalar

Çekişmesiz yargı, 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu (“HMK”) madde 382 vd. hükümlerinde düzenlenmiş, uyuşmazlık niteliği taşımayan veya mahkemenin re’sen harekete geçtiği (örneğin nüfus kayıt düzeltme, gaiplik, mirasçılık belgesi, vb.) işlerin görüldüğü yargı türüdür. Aşağıda yer verilen sorular çerçevesinde, çekişmesiz yargının temel özelliklerini ve konuyla ilgili yargı kararlarının özet değerlendirmesini bulabilirsiniz.

---

1) Çekişmesiz yargı nedir ve çekişmeli yargıdan hangi temel özellikleriyle ayrılır?

• Çekişmesiz yargı, taraflar arasında bir uyuşmazlık bulunmayan veya tarafların ileri sürebilecekleri bir “hak” iddiasından ziyade kanunen re’sen düzenlenmesi gereken iş ve işlemlerin konu edildiği yargı işlerini kapsar.
• Buna karşılık çekişmeli yargı davalarında, iki veya daha fazla taraf mevcuttur ve aralarında bir uyuşmazlık (iddia-savunma) söz konusudur.

Emsal Karar

• Yargıtay 7. Hukuk Dairesi, E. 2023/4770 K. 2023/5660 T. 23.11.2023
  Kararda çekişmeli yargı ile çekişmesiz yargı arasındaki fark; çekişmeli yargıda “taraflarca hazırlama ilkesi”nin, çekişmesiz yargıda ise “re’sen araştırma ilkesi”nin geçerli olduğu açıkça belirtilmiştir. Aynı kararda, nüfus kayıt düzeltme ve gaiplik gibi konuların, talep üzerine veya hasımsız şekilde açıldığı ve çekişmesiz yargı kapsamında değerlendirildiği vurgulanmaktadır.
  [Link: https://app.dejure.ai/dokuman/8946f9b7-d814-46d2-8173-8da06bfbc850]

---

2) “Re’sen araştırma ilkesi” ne anlama gelir ve çekişmeli yargıdaki “taraflarca hazırlama ilkesi” ile hangi farkları gösterir?

• Taraflarca hazırlama ilkesi, çekişmeli yargıya konu davalarda geçerlidir. Bu ilkeye göre hakimin, iddia ve savunmanın sınırlarını aşması kural olarak mümkün değildir; tarafların dile getirdiği vakıalar ve delillerle bağlı kalınır.
• Re’sen araştırma ilkesi ise çekişmesiz yargıda esastır. Mahkeme, taraf beyanına bağlı kalmaksızın, gerçeğin ortaya çıkması için kendiliğinden (re’sen) araştırma yapabilir, delil toplayabilir.

Emsal Karar

• Yargıtay 7. Hukuk Dairesi, E. 2023/4770 K. 2023/5660 T. 23.11.2023
  Bu kararda, çekişmesiz yargı kapsamında yer alan davalarda re’sen araştırma ilkesinin geçerli olduğundan bahsedilmiştir. Mahkemenin, ilgililerin beyanlarıyla sınırlı kalmayıp tüm delilleri toplayarak (örneğin nüfus müdürlüklerinden kayıt getirterek, gaipliği istenen kişinin durumunu araştırarak vb.) gerçeğe ulaşması gerektiği ifade edilmiştir.
  [Link: https://app.dejure.ai/dokuman/8946f9b7-d814-46d2-8173-8da06bfbc850]

---

3) Sunulan mahkeme kararları, özellikle nüfus kayıt düzeltme ve gaiplik gibi çekişmesiz yargı işlerinde hangi yasal düzenlemelere atıfta bulunmaktadır?

• Emsal kararlar sıklıkla 4721 sayılı Türk Medeni Kanunu (“TMK”) ile 5490 sayılı Nüfus Hizmetleri Kanununa ve bunların uygulama yönetmeliklerine dayanır.
• Gaiplik durumlarında TMK’nın 32 ve devamı maddeleri uygulanır; kişi hakkında ölüm tehlikesi veya uzun süre haber alınamama hâlleri söz konusu olduğunda gaiplik kararıyla kişinin mirasçılık vb. hukuki durumları belirlenir.
• Nüfus kayıt düzeltme davalarında ise 5490 sayılı Kanun’un 35. ve 36. maddeleri (örneğin isim, soyisim, doğum tarihi, ölüm tescili, vs.) uygulanarak, kayıtların gerçeğe uygun hâle getirilmesi amaçlanır.
• Çekişmesiz yargıya tabi bu davalarda, kararların verilmesinde hasım veya karşı taraf bulunması aranmamakta ve mahkeme (nüfus müdürlüğü, savcılık vb. ilgili kurumları da dinleyerek) re’sen inceleme yapabilmektedir.

---

4) Çekişmesiz yargı kararlarının kesin hüküm teşkil etmediği belirtiliyor, bu ne anlama gelir ve bu kararların sonuçları çekişmeli yargı kararlarından nasıl farklılık gösterir?

• Çekişmesiz yargı kararları, “taraflar arasındaki uyuşmazlığı çözen” klasik anlamda kesin hüküm oluşturmaz.
• Örneğin nüfus kayıt düzeltme veya gaiplik kararları, sonradan ortaya çıkan yeni deliller veya iptal davaları ile değiştirilebilir. Bu sebeple, çekişmeli yargı davalarından farklı olarak, “maddi anlamda kesin hüküm” koruması daha sınırlıdır.
• Yargıtay 7. Hukuk Dairesi kararında da ifade edildiği gibi çekişmesiz yargıda verilen kararların, “iptal davası sonucunda değiştirilebileceği veya ortadan kaldırılabileceği” vurgulanmaktadır.

Emsal Karar

• Yargıtay 7. Hukuk Dairesi, E. 2023/4770 K. 2023/5660 T. 23.11.2023
  Kararda: “Hasımsız açılan ve çekişmesiz yargıya tâbi olan davalarda verilen kararlar kesin hüküm teşkil etmediği gibi bu kararlar açılacak bir iptal davası sonucunda değiştirilebilir veya ortadan kaldırılabilir.” ifadesi yer almaktadır.
  [Link: https://app.dejure.ai/dokuman/8946f9b7-d814-46d2-8173-8da06bfbc850]

---

Sonuç

• Çekişmesiz yargı, uyuşmazlık unsuru barındırmayan veya kanunen re’sen yürütülen işlerin yargılama türüdür.
• Re’sen araştırma ilkesi, bu yargı türünün temelidir; mahkeme gerçek durumu ortaya çıkarmak için resen delil toplar.
• Çekişmesiz yargı kararları, genellikle kesin hüküm niteliğiyle bağlayıcı olmaz; “iptal davası” açılarak kararlar değiştirilebilir. Bu yönüyle çekişmeli yargıdaki kararların kesin hüküm etkisiyle arasında önemli bir farklılık bulunur.

Not: Bu metin, mevzuat ve anılan yargı kararı (Yargıtay 7. Hukuk Dairesi, E. 2023/4770 K. 2023/5660 T. 23.11.2023) ışığında bilgi amaçlı hazırlanmıştır.