Blog

Çekişmesiz Yargıda Görevli Mahkeme ve “Aksine Düzenleme” Kavramı: Emsal Kararlarla Değerlendirme

Çekişmesiz yargı, 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu (“HMK”) m. 382 vd. hükümleri uyarınca, taraflar arasında bir uyuşmazlık olmaksızın veya mahkemenin re’sen harekete geçtiği işlerin görüldüğü yargı yoludur. Aşağıdaki sorular çerçevesinde, çekişmesiz yargının hangi mahkemede görüleceği, “aksine bir düzenleme” kavramının ne anlama geldiği ve hangi işlerin çekişmesiz yargı kapsamına girdiği konuları üzerinde durulmaktadır.

De Jure Hukuk EkibiOkuma süresi: ~4 dakika
çekişmesiz yargı
aksine düzenleme
yargı kararları

Yapay zeka uyarısı

Bu blog yazısında bağlantı verilen mahkeme kararları gerçektir ve doğruluğu garanti edilmektedir ancak blog yazısı yapay zeka tarafından üretilmiştir ve hata içerebilir. Açıklamak gerekirse; linkle tıklanarak açılan karar dokumanlarının doğruluğu garanti edilmektedir. Ancak linkle açılmayan, doğrudan blog yazısında geçen her ifade; bunlara blog yazısında yer alan künye bilgileri de dahil olmak üzere yapay zeka tarafından üretilmiştir ve hata içerebilir.

Çekişmesiz Yargıda Görevli Mahkeme ve “Aksine Düzenleme” Kavramı: Emsal Kararlarla Değerlendirme

Çekişmesiz yargı, 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu (“HMK”) m. 382 vd. hükümleri uyarınca, taraflar arasında bir uyuşmazlık olmaksızın veya mahkemenin re’sen harekete geçtiği işlerin görüldüğü yargı yoludur. Aşağıdaki sorular çerçevesinde, çekişmesiz yargının hangi mahkemede görüleceği, “aksine bir düzenleme” kavramının ne anlama geldiği ve hangi işlerin çekişmesiz yargı kapsamına girdiği konuları üzerinde durulmaktadır.

1) Bu kararlar gerçekten de çekişmesiz yargı işlerinde genel görevli mahkemenin sulh hukuk mahkemesi olduğunu doğruluyor mu?

Evet. İncelenen kararlarda, HMK 383. maddesinde açıkça belirtildiği üzere çekişmesiz yargı işlerinde -aksine hüküm bulunmadığı sürece- sulh hukuk mahkemesi görevlidir. Çoğu kararda, “Uyuşmazlık 6100 sayılı HMK’nın 382. maddesinde belirtilen çekişmesiz yargı işi niteliğinde olup HMK’nın 383. maddesi gereğince sulh hukuk mahkemesinde görülmelidir.” ifadeleri yer almaktadır.

Örnek Karar:

  • Yargıtay 5. Hukuk Dairesi, E. 2021/2945 K. 2021/9107 T. 21.06.2021
    Kararda aynen şöyle denilmektedir: “Kanunun 383. maddesinde de, çekişmesiz yargı işlerinde görevli mahkemenin sulh hukuk mahkemesi olacağı hükmüne yer verilmiş olmakla birlikte ancak aksine bir düzenleme bulunmadığı sürece bu çekişmesiz yargı işinin sulh hukuk mahkemesinde görüleceği belirtilmiştir.”
    [Link: https://app.dejure.ai/dokuman/07a2e2cf-d77d-433d-94c4-bbcf87ebfa4c]

2) “Aksine bir düzenleme” ne anlama geliyor ve bu tür düzenlemelere örnek var mı?

HMK 383. maddesinde, çekişmesiz yargı işlerinde genel görevli mahkeme olarak sulh hukuk mahkemesi gösterilmekle birlikte, “aksine bir düzenleme” varsa bu düzenlemeye göre mahkeme görevi değişebilmektedir.

  • “Aksine düzenleme”, başka bir kanunda veya aynı kanunun farklı hükümlerinde, belli bir çekişmesiz yargı işinin sulh hukuk yerine farklı bir mahkemede (örneğin asliye ticaret mahkemesinde) görülmesini öngören hükümlerdir.

Örnek Karar:

  • Ankara Bölge Adliye Mahkemesi 21. Hukuk Dairesi, E. 2021/252 K. 2021/777 T. 10.06.2021
    Kararda denilmektedir ki: “...01.10.2011 tarihinde yürürlüğe giren HMK’nın 383. maddesinde çekişmesiz yargı işlerinde ‘aksine bir düzenleme bulunmadığı sürece’ sulh hukuk mahkemesinin görevli olacağı öngörülmüştür. Söz konusu hükümden anlaşılması gereken, aksine bir düzenlemenin varlığı hâlinde görevli mahkemenin bu düzenlemeye göre belirleneceğidir.”
    [Link: https://app.dejure.ai/dokuman/8b6f4434-6bf0-4b4e-9505-ebfdad3adff7]

Örnek “aksine düzenleme”:

  • Ticaret Kanunu'nda, ticari nitelikteki çekişmesiz yargı işlerinde (TTK m. 4-5) asliye ticaret mahkemesinin görevli olduğu açıkça düzenlenmiştir. Dolayısıyla bu, sulh hukuk mahkemesinin genel görevinin istisnasını oluşturur.

3) Hangi tür işler “çekişmesiz yargı işleri” kapsamına giriyor?

HMK 382. maddesinde bazı çekişmesiz yargı işleri sayma yoluyla belirtilmiştir. Ancak bu sayım sınırlı değil, örnek niteliğindedir. Örnek olarak:

  • Vesayet, gaiplik, mirasçılık belgesi, nüfus kayıt düzeltme, tevdi mahalli tayini (borçlar hukukuna dayalı), kıymetli evrakın iptali (TTK m. 651 vd.) vb.
  • Kanun’un 382. maddesi ikinci fıkrasında “miras hukukundaki çekişmesiz yargı işleri”, “borçlar hukukundaki çekişmesiz yargı işleri” gibi başlıklar altında sayılı işlere yer verilir.
  • Ayrıca, tapu kayıt maliki ile davacı mirasbırakanın aynı kişi olduğunun tespiti davaları, nüfus kayıtlarının gerçeğe uygun hâle getirilmesi (koşulları varsa çekişmesiz yargı), gibi konular da bu kapsamda sayılabilir (içtihatlarla belirlenmiştir).

Örnek Karar:

4) “Aksine düzenleme” olduğu durumlarda hangi mahkemeler görevli olabilir?

  • Eğer bir çekişmesiz yargı işine ilişkin başka bir kanun hükmü veya TTK gibi özel bir hüküm varsa ve o hüküm “asliye ticaret mahkemesi” yahut “asliye hukuk mahkemesi”ni görevli kılıyorsa, bu “aksine düzenleme” hükmü uygulanır.
  • Örneğin, Türk Ticaret Kanunu madde 5 uyarınca “aksine hüküm bulunmadıkça... ticari davalar ile ticari nitelikteki çekişmesiz yargı işleri asliye ticaret mahkemesinde görülür”. Bu durumda, sulh hukuk mahkemesi değil, asliye ticaret mahkemesi görevli olur.

Örnek Karar:

  • Ankara 3. Asliye Ticaret Mahkemesi, E. 2022/507 K. 2022/616 (ilk derece)
    Kararda, talebin “ticari nitelikte çekişmesiz yargı işi” olup olmadığının değerlendirilmesi yapılmış; eğer TTK m. 4-5 uyarınca ticari nitelik bulunduğu saptanırsa görevin asliye ticaret mahkemesine ait olduğu, aksi hâlde sulh hukuk mahkemesinin görevli olduğu vurgulanmıştır.
    [Link: https://app.dejure.ai/dokuman/1d6ec5f2-3a77-4547-98ab-3557698a7180]

Sonuç

  1. Genel kural: HMK 382. maddesinde yazılı veya yazılı nitelikteki “çekişmesiz yargı işleri”, 383. maddesi gereğince sulh hukuk mahkemesi görev alanına girer.
  2. “Aksine düzenleme” varsa, yani kanunda “bu tip işlerde görevli mahkeme şudur” şeklinde özel bir hüküm yer alıyorsa, o hükme göre görevli mahkeme (örneğin asliye ticaret mahkemesi) belirlenir.
  3. Çekişmesiz yargı kapsamında; vesayet, gaiplik, mirasçılık belgesi, tevdi mahalli tayini, nüfus kayıt düzeltme, kıymetli evrakın iptali gibi iş ve talepler bulunmaktadır.
  4. Ticari nitelikte çekişmesiz yargı işlerinde asliye ticaret mahkemesi, miras hukukundaki pek çok çekişmesiz yargı işinde ise sulh hukuk mahkemesi (aksine düzenleme yoksa) görev yapar.

Kaynak Kararlardan Bazıları

  1. Yargıtay 5. Hukuk Dairesi, E. 2021/2945 K. 2021/9107 T. 21.06.2021
    [Link: https://app.dejure.ai/dokuman/07a2e2cf-d77d-433d-94c4-bbcf87ebfa4c]

  2. İzmir 6. Asliye Ticaret Mahkemesi, E. 2020/719 K. 2021/270 T. 19.04.2021
    [Link: https://app.dejure.ai/dokuman/01b60bb2-5caa-4ef9-a8f4-d5f089e9a744]

  3. Ankara Bölge Adliye Mahkemesi 21. Hukuk Dairesi, E. 2021/252 K. 2021/777 T. 10.06.2021
    [Link: https://app.dejure.ai/dokuman/8b6f4434-6bf0-4b4e-9505-ebfdad3adff7]

  4. Ankara 3. Asliye Ticaret Mahkemesi, E. 2022/507 K. 2022/616 T. 06.09.2022
    [Link: https://app.dejure.ai/dokuman/1d6ec5f2-3a77-4547-98ab-3557698a7180]

(Yukarıdaki kararlar, çekişmesiz yargı işlerinde HMK 383. maddesinin genel görevlisinin sulh hukuk mahkemesi olduğunu, ancak ticari nitelik veya benzeri aksine özel düzenlemelerin varlığında asliye ticaret/asliye hukuk mahkemesinin görevlendirilebileceğini açıkça ortaya koymaktadır.)