Dosyanın İşlemden Kaldırılması ve Düşmesi Hakkında Emsal Kararlar Işığında İnceleme

Dosyanın İşlemden Kaldırılması ve Düşmesi Hakkında Emsal Kararlar Işığında İnceleme

Uyuşmazlıkların etkin ve hızlı biçimde çözümlenebilmesi için hukuk yargılamasında tarafların dava sürecini takip etmesi beklenir. Taraflarca gerekli özen gösterilmez ve dava bir süre takipsiz bırakılırsa, mevzuatımız “işlemden kaldırılma” ve bunun devamında “açılmamış sayılma (düşme)” gibi müesseselerle davayı sonuçlandırabilmektedir. Aşağıda bu hususlar, ilgili emsal kararlar ışığında sorular temelinde yanıtlanmaya çalışılmıştır.

1. Dosyanın işlemden kaldırılması ile düşmesi arasındaki fark nedir?

Dosyanın işlemden kaldırılması, tarafların mazeretsiz şekilde duruşmaya katılmaması veya davayı takip etmeyeceklerini bildirmeleri hâlinde, mahkemece verilen ve davanın o aşamada “beklemeye” alındığı bir karardır. Bu karar, davayı tamamen sona erdirmez. Mahkeme, sadece dosyayı işlemden kaldırır; böylece taraflara davasını canlandırma (yenileme) hakkı tanınır.

Buna karşılık düşme (açılmamış sayılma) ise, işlemden kaldırılan bir davanın mevzuatın öngördüğü süre içinde yenilenmemesi veya basit yargılama usulünde ikinci kez takipsiz bırakılması sonucunda ortaya çıkar ve davanın hukuken sona ermesi demektir. Mahkeme, kendiliğinden “davanın açılmamış sayılmasına” karar verir ve dava hiçbir talep ileri sürülmemişçesine son bulur.

Bu ayrım, kararların da vurguladığı üzere, tarafların yargılamayı uzatmaması ve gereksiz yere sürüncemede bırakmaması amacını taşır:

“Dosyanın işlemden kaldırılması ve davanın açılmamış sayılması; tarafları ve özellikle davacıyı davasını takip etmede özenli davranmaya zorlamak... amacıyla kabul edilen usul hukuku müesseseleridir.”
(Atıf: AYM, E. 2018/150, K. 2019/79, T. 16.10.2019 – https://app.dejure.ai/dokuman/1ba3d20c-4833-4a64-8315-aee58fab3c61)

2. İşlemden kaldırılan dava ne zaman düşer?

İşlemden kaldırılan dosyanın yenilenme süresi, 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu (“HMK”) m.150’de açıkça düzenlenmiştir. Buna göre:

• Taraflar, işlemden kaldırma kararından itibaren üç ay içinde davayı yenilemezse, dosya kendiliğinden açılmamış sayılır (düşer).
• Basit yargılama usulüne tabi davalarda ise dosya yenilenmesinden sonra bir kez daha takipsiz bırakılırsa, dava yine açılmamış sayılır.

Dolayısıyla “işlemden kaldırılan” dava, üç ay içinde yenilenmezse düşme (açılmamış sayılma) sonucuna bağlanır. Yargıtay 14. Hukuk Dairesinin şu kararında, bu süreler ve sonucuna dair açık örnekler yer almaktadır:

“Davayı takip etmek isteyen taraf, işlemden kaldırma kararından itibaren bir ay içinde harç yatırmadan, üç ay içinde de yargılama harcını yatırarak davanın yenilenmesini isteyebilir. ... Üç aylık sürenin son gününün tatil saatinde dolacağı kabul edilir. Süresinde yenilenmediğinde, davanın açılmamış sayılmasına karar verilir.”
(Atıf: Yargıtay 14. Hukuk Dairesi, E. 2009/11621, K. 2009/13209, T. 20.11.2009 – https://app.dejure.ai/dokuman/b6d79f24-5840-4082-9aaa-066bcd7d761c)

3. Dava nasıl yeniden açılır?

İşlemden kaldırılan dava, mahkemenin ‘işlemden kaldırma’ kararından itibaren üç ay içinde taraflardan birinin yenileme başvurusu yapmasıyla yeniden görülmeye başlanır. Eğer taraf, birinci ay içinde yenileme yaparsa harç ödemesi gerekmez, fakat ilk ay geçtikten sonra yenileme dilekçesi verirse yargılama harcını yatırması zorunludur. Davanın yenilenmesiyle birlikte, esasında “eski dava” kaldığı yerden devam eder. Bu durum, aynı kararda da şu şekilde açıklanmıştır:

“Davayı takip etmek isteyen taraf, işlemden kaldırma kararından itibaren bir ay içinde harç yatırmadan, üç ay içinde de yargılama harcını yatırarak davanın yenilenmesini isteyebilir. ... Yenilenmiş olan dava, ilk yenilemeden sonra bir defadan fazla takipsiz bırakılamaz.”
(Atıf: Yargıtay 14. Hukuk Dairesi, E. 2009/11621, K. 2009/13209, T. 20.11.2009 – https://app.dejure.ai/dokuman/b6d79f24-5840-4082-9aaa-066bcd7d761c)

Ayrıca basit yargılama usulünde, bir kez işlemden kaldırılan dosyanın yeniden açılmasından sonra tekrar takipsiz kalması durumunda otomatik şekilde açılmamış sayılacağı şu şekilde vurgulanmıştır:

“... Basit yargılama usulüne tâbi davalarda, işlemden kaldırılmasına karar verilmiş olan dosya, yenilenmesinden sonra takipsiz bırakılırsa, dava açılmamış sayılır. Böylece, en fazla bir kez, dosyanın işlemden kaldırılmasına imkân tanınmış, tekrarı hâlinde davanın açılmamış sayılması kuralı kabul edilmiştir.”
(Atıf: Ankara Batı Asliye Ticaret Mahkemesi, E. 2018/52, K. 2024/583, T. 30.05.2024 – https://app.dejure.ai/dokuman/be8894a5-c434-4b62-ba5f-77cd988efee6)

Sonuç

• Dosyanın işlemden kaldırılması, davanın kesin anlamda bitmesi değildir. Mahkeme, tarafların davayı takip etmediğini gördüğü takdirde dosyayı işlemden kaldırarak taraflara takip hakkını saklı tutar.
• Düşme (açılmamış sayılma) ise, işlemden kaldırıldıktan sonra belirlenen süre (üç ay) içinde davanın yenilenmemesi veya basit yargılama usulünde ikinci kez takipsiz bırakılmasıdır. Bu hâlde dava hiç açılmamış sayılır.
• Davanın yeniden açılması (yenilenmesi), işlemden kaldırma tarihinden itibaren üç ay içinde yapılır. İlk ay içinde yapılırsa harçsız, takip eden iki ay içinde yapılırsa harçlı şekilde davaya devam edilir.

Bu düzenlemeler, yargılamanın makul sürede ve gereksiz masraflara sebep olmadan tamamlanması için öngörülmüş usulî kurumlardır. Taraflar açısından ise önemli olan, duruşma gün ve saatlerini takip ederek davayı takipsiz bırakmamaktır. Zira aksi hâlde davanın açılmamış sayılması (düşme) sonucu ile karşılaşmak kaçınılmaz olacaktır.