Eser Sözleşmelerinde Gecikme, Tazminat ve Yüklenicinin Sorumluluğu: Emsal Kararlar Işığında Değerlendirme

Eser Sözleşmelerinde Gecikme, Tazminat Ve Yüklenicinin Sorumluluğu

Eser sözleşmelerinde zamanında ifa ve ayıplı/eksik imalat hususları büyük önem taşımaktadır. Taraflar arasındaki ilişki, Türk Borçlar Kanunu’nun (TBK) 470 ve devamı maddelerinde düzenlenen eser (istisna) sözleşmesi niteliğini taşır.^2 Bu makalede, incelenen bazı davalar üzerinden sözleşme ihlaline yol açan gecikme sebepleri, iş sahibinin talep edebileceği tazminat kalemleri, TBK 470 ve devamı maddelerinin nasıl uygulandığı ve yüklenicinin sorumluluğunun hangi ölçüde belirlendiği açıklanmaktadır.

---

1. Sözleşme İhlaline Neden Olan Gecikmenin Sebepleri

Eser sözleşmelerinde, yüklenicinin (müteahhidin) işi zamanında teslim etmemesi veya teknik şartname ve sözleşmeye aykırı imalat yapması hâlinde gecikme söz konusu olur. Uygulamada gecikmenin sebepleri şu şekilde ortaya çıkabilmektedir:

• İmar/ruhsat problemleri: Arsa sahibinin mevzuat gereği kendisine düşen arsa ve proje teslim yükümlülüğünü zamanında ifa etmemesi,^3
• Mücbir sebep olarak öngörülen durumlar: Resmî makamlardan kaynaklanan gecikmeler, olağanüstü hava koşulları, beklenmeyen proje tadilatları,^4
• Yüklenici organizasyon eksikliği: Şantiyede malzeme, işçilik ve proje koordinasyonunu tam olarak sağlayamaması,^5
• Sözleşme dışı ek iş/ilave işler: Tarafların sözleşmede öngörmediği revizyonlar veya projeye ilave imalatlar için ek süre verilmemesi,^6
• Ödemelerde gecikme: İş sahibinin (arsa sahibinin) hak edişleri geç ödemesi veya hiç ödememesi yüzünden yüklenicinin işi durdurması.^7

Örnek Emsal Karar (Gecikme Sebepleri Hakkında)

• Yargıtay 6. Hukuk Dairesi, E. 2023/759, K. 2024/1637, T. 21.05.2024
  (https://app.dejure.ai/dokuman/7d637063-5572-4820-a6c9-6eb7a15f6d24)
  Bu kararda, yüklenicinin gecikmede kusurlu davranışının tespitinde, ödeme akışı, şantiye yönetimi ve proje onay süreleri gibi faktörler değerlendirilmiş; iş sahibinin de inşaata elverişli arsa sunması ve ek revizyon taleplerinde makul süre tanıması gerektiği ifade edilmiştir.

---

2. İş Sahibinin Talep Ettiği Tazminat Kalemleri ve Kabul Edilen Talepler

Eser sözleşmesi feshi veya gecikme hâlinde iş sahibi (arsa sahibi), şu tazminat kalemlerini talep etme hakkına sahiptir:

1. Gecikme Tazminatı (Gecikme Cezası): Sözleşmede kararlaştırılan, süresinde işin teslim edilmemesi hâlinde yüklenicinin ödeyeceği bedeldir.
2. Eksik-ayıplı işler nedeniyle tamamlatma bedeli: Yüklenicinin bırakıp gittiği veya proje-tekniğe aykırı gerçekleştirdiği imalatların iş sahibi tarafından başkasına yaptırılmasından doğan fark.^8
3. Kira/gelir kaybı: İşin geç tesliminden kaynaklanan süre boyunca arsa sahibinin mahrum kaldığı kira veya gelir.
4. Menfi zarar: Yüklenicinin işin süresinde bitirilemeyeceği anlaşıldığı takdirde sözleşmeden dönülmesi hâlinde oluşan giderler.
5. Müspet zarar: Yüklenicinin kusuru ile sözleşmenin feshi sonucunda iş sahibinin kar kaybı gibi ortaya çıkan zararları.

Ancak, hangi tazminat kalemlerinin kabul edileceği, her somut dosyada kusurun derecesi, sözleşme hükümleri ve bilirkişi inceleme raporuna göre farklılık gösterir.^9

Örnek Emsal Karar (Talep Edilen Tazminatlar Üzerine)

• Konya Bölge Adliye Mahkemesi 5. Hukuk Dairesi, E. 2022/1607, K. 2023/1284, T. 09.11.2023
  (https://app.dejure.ai/dokuman/87a8a961-82de-458b-ab0c-7f58948f3af6)
  Bu kararda, iş sahibinin gecikme tazminatı, tamamlatma bedeli ve kira kaybı istemleri değerlendirilmiş; bilirkişi raporuyla doğrulanan ek masraflar ve gecikme süresi göz önüne alınarak davalının (yüklenicinin) bir kısmından sorumlu tutulmasına karar verilmiştir.

---

3. TBK 470 ve Devamı Maddelerinin Uygulanması

TBK m.470 - 486 arasında düzenlenen eser sözleşmesi hükümleri, yüklenicinin bir eser meydana getirmesi ve bunun karşılığında iş sahibinin bedel ödemesi esasına dayanır. Yüklenicinin başlıca borçları:

• Eseri fen ve sanat kurallarına uygun şekilde yapmak,
• Sözleşmede mutabık kalınan zamanda teslim etmek (TBK 473),
• Teslim edilen eserin ayıbından (eksik ve hatalı imalat) sorumlu olmak (TBK 474-476).

İş sahibinin ise zamanında bedel ödemesi (hak edişler) ve inşaatın başlaması için elverişli koşulları sağlaması (örneğin arsanın imar sorunlarını çözme) gerekir. Bu yükümlülükler yerine getirildiği hâlde yüklenici süresinde teslim edemeyecekse, TBK 473’e göre iş sahibi teslim tarihini beklemeksizin sözleşmeyi feshedebilir.

---

4. Davaların Sonuçları ve Yüklenicinin Sorumluluğunun Ölçüsü

İncelenen davalar, genelde gecikmenin hangi tarafın kusurundan kaynaklandığı, kusurun derecesi, eksik veya ayıplı işlerin maliyeti ve gecikme tazminatı yönünden sonuçlanır. Mahkemeler, bilirkişi raporlarını esas alarak sözleşmedeki teslim süresi ve ek sure uzatımlar ile eksik/ayıplı işlerin bedeli konularında değerlendirme yapar.

• Yüklenicinin Gecikmede Kusurunun İspatı: İş sahibi, yüklenicinin kusurunu belgelediğinde cezai şart/gécikme tazminatı talebi kabul görür.
• Mukayese Edilmeyen Gecikme Sebepleri: İdari izin, proje onayı, mücbir sebepler vs. yükleniciye yüklenemeyeceği hâllerde sorumluluk doğmayabilir.
• Fesih ve Tamamlattırma: Yüklenicinin işi yarıda bırakıp gitmesi ya da teslim tarihinde bitirmesi mümkün değilse iş sahibinin TBK 473 uyarınca sözleşmeden dönebileceği ve tamamlattırma farkını talep edebileceği^10 açıktır.
• Eser Sözleşmesinin Tipik Sonucu: Mahkemeler, davacının (iş sahibinin) menfi ve müspet zarar talebini bilirkişi incelemesiyle doğrulatarak karar vermektedir. Yüklenicinin sorumluluğu, aykırılığın derecesi ve kusur oranına göre, ifa etmediği işlerin bedeli kadar eksik ve ayıplı işlerin giderim masrafı + gecikme cezaları ile sınırlı tutulabilmektedir.

Örnek Emsal Karar (Sorumluluk ve Sonuçlar)

• Ankara 9. Asliye Ticaret Mahkemesi, E. 2021/734, K. 2022/619, T. 20.10.2022
  (https://app.dejure.ai/dokuman/83ca9732-d98b-4ca3-b996-54b62199b7df)
  Kararda, yüklenicinin gecikmeden sorumlu olmadığı sonucuna varılarak iş sahibinin gecikme cezası talebi reddedilmiş, ancak tamamlanmayan işlere ilişkin ödenmeyen hak ediş bedeli ve ayıplı imalatlar için kusur incelemesi yapılmıştır.

---

Sonuç ve Değerlendirme

• Eser sözleşmelerinde, gecikme, eksik/ayıplı iş ve teslim süresi hususları mahkeme incelemelerinde bilirkişi raporlarıyla ortaya konur.
• Yüklenicinin gecikme ve kusurlu davranışı ispatlandığında, gecikme tazminatı ve maddi zararlar (menfi/müspet) iş sahibi lehine hükmedilir.
• TBK 470 ve devamı maddelerinin uygulanmasında, iş sahibi arsanın imar ve proje onay süreçlerini zamanında sonuçlandırmakla; yüklenici de organizasyon, teknik uygunluk ve zamanında teslim yükümlülüklerini yerine getirmekle mükelleftir.
• Yüklenicinin sorumluluğu, imalat ve teslim süresindeki kusur derecesine göre belirlenir; mücbir sebepler, iş sahibinin gecikmeden sorumlu olabileceği hâller ve proje revizyonları dikkate alınır.

Bu şekilde, TBK 473 hükmü gereği iş sahibinin sözleşmeyi feshetme ve uğranılan zararları talep etme hakkı saklıdır. Karar ve yargı içtihatları incelendiğinde, gecikmenin sebepleri ve sorumluluk dağılımının tespiti, bilirkişi raporunun en kritik unsuru olduğu görülmektedir.

---

Dipnotlar:

1. Eser sözleşmesi, 6098 sayılı TBK’da 470. ve devamı maddelerinde düzenlenmiştir.
2. TBK 470’de eser sözleşmesi, “yüklenicinin bir eser meydana getirmeyi, iş sahibinin de bunun karşılığında bir bedel ödemeyi üstlendiği” şeklinde tarif edilir.
3. Yargıtay 15. HD, E.2021/5516, K.2022/4148 (23.05.2023) karar örneğinde, iş sahibinin arsanın imar durumunu hazırlamaması ve yer teslim etmemesi sebebiyle yüklenicinin süresinde işe başlayamadığı, bu nedenle gecikme sorumluluğunun iş sahibinde olduğuna hükmedilmiştir.
4. Konu hakkında detay için “Konya Bölge Adliye Mahkemesi 5. HD, E.2022/1607, K.2023/1284, T.09.11.2023” kararı incelenebilir.
5. Yargıtay 6. HD, E.2023/759, K.2024/1637, T.21.05.2024.
6. İstanbul 7. Asliye Ticaret Mahkemesi, E.2019/275, K.2020/43, T.22.01.2020.
7. Ankara 9. Asliye Ticaret Mahkemesi, E.2021/734, K.2022/619, T.20.10.2022.
8. Konya 4. Asliye Ticaret Mahkemesi, E.2019/244, K.2021/493, T.15.12.2021.
9. Bakırköy 6. Asliye Ticaret Mahkemesi, E.2011/560, K.2021/455, T.29.04.2021.
10. TBK 473: Yüklenici “işi sözleşme hükümlerine aykırı olarak işi geciktirir veya iş sahibine yüklenemeyecek bir sebeple ortaya çıkan gecikme yüzünden işi kararlaştırılan zamanda bitiremeyeceği” anlaşılırsa sözleşmeden dönme hakkı.