Eski Hâle Getirme Kurumuna İlişkin Genel Değerlendirme

ESKİ HÂLE GETİRME KURUMUNA İLİŞKİN GENEL DEĞERLENDİRME

Eski hâle getirme (EHG), 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu’nda (HMK) düzenlenmiş olup (m.95 vd.), yargılamada belli bir süre içinde yapılması gereken usul işleminin elde olmayan sebeplerle yapılamaması hâlinde, tarafın mağduriyetini gidermeyi amaçlar. Aşağıdaki sorular çerçevesinde, Yargıtay ve Bölge Adliye Mahkemesi kararlarından örneklerle birlikte, eski hâle getirme kurumuna ilişkin esas noktalar özetlenmiştir.

---

1. İlk Derece Mahkemelerinde, Bölge Adliye Mahkemelerinde ve Yargıtay’da Eski Hâle Getirme Talepleri Hangi Usullere Göre İncelenir?

1.1. İlk Derece ve İstinaf Yargılamasında

• HMK m.96/2 gereğince, eski hâle getirme talebi en geç nihai karar verilinceye kadar yapılabilir.
• Nihai karar bir tarafın yokluğunda verilmişse, tahkikat aşamasında kaçırılan süreler açısından karar sonrası da eski hâle getirme yoluna gidilebilir.
• HMK m.100 uyarınca, ilk derece mahkemesi ya da bölge adliye mahkemesi (istinaf) nezdinde ileri sürülen eski hâle getirme talebi, “ön sorunlar hakkındaki usule” göre incelenir.

Emsal Karar:

• Yargıtay 7. Hukuk Dairesi, E. 2021/642 K. 2021/2277 T. 25.10.2021
  [https://app.dejure.ai/dokuman/8ab54223-a04d-4e4b-975a-c8e13ef2aa9b]
  Kararda, ilk derece ve istinaf yargılamalarında nihai karar verilinceye kadar EHG talebinde bulunulabileceği ve bu talebin ön sorun usulüne göre inceleneceği açıkça belirtilmiştir.

1.2. Yargıtay’da (Temyiz Aşamasında)

• HMK m.98/2 gereğince, temyiz süresinin kaçırılması söz konusu ise eski hâle getirme talebi Yargıtay’a yapılır.
• Aynı şekilde, karar düzeltme süresinin kaçırılması hâlinde de (m.98/2 kıyasen) Yargıtay görevli kabul edilir.
• Yargıtay’da ileri sürülen eski hâle getirme talebi, temyiz usulüne göre incelenir (HMK m.100/1).

Emsal Karar:

• Yargıtay 8. Hukuk Dairesi, E. 2022/3202 K. 2024/5163 T. 23.09.2024
  [https://app.dejure.ai/dokuman/4c4e0e84-410d-4639-b4f9-71220b91bf5e]
  Kararda, temyiz yoluna başvuru hakkının düşmesi hâlinde eski hâle getirme talebini inceleme yetkisinin Yargıtay’a ait olduğu, ilk derece mahkemesinin bu konuda verdiği ek kararın geçersiz sayılacağı vurgulanmıştır.

---

2. Eski Hâle Getirme Talebi Kabul Edildiğinde Hangi İşlemler Geçersiz Sayılır? Islahla Geçersiz Kılınamayan İşlemlerin Durumu

Eski hâle getirme talebi kabul edildiğinde, temelde şu sonuç ortaya çıkar:

1. Süresinde yapılamayan işlem, kabul kararıyla birlikte yapılmış kabul edilir veya taraf, o işlemi sonradan yapma hakkını kazanır.
2. Bu kabul kararı ile yargılama, süresi içinde hiç aksama olmamış gibi devam eder ya da geriye döner. Hangi aşamada veya hangi işlemlerin tekrarlanacağı, somut olaydaki işlemin niteliğine göre belirlenir.

Geçersiz sayılan işlemler, esasen, tarafın yapamadığı usul işlemi sebebiyle hak kaybı doğduktan sonra hüküm kurulmuş veya sonraki aşamada yapılan iş ve işlemlerdir. Mahkeme, EHG’yi kabul ettiğinde hak kaybı yaratan kısım giderilir, dolayısıyla kayba yol açan aralıksız prosedür geri alınır veya yeniden yapılır.

• Islah kurumu ise usuli bir düzeltme aracı olup, süresi kaçmış veya hükmen düşmüş haklar için başlı başına bir çare oluşturmaz. Yani “ıslahla giderilemeyen” eksiklikler ya da zamana bağlı hak kayıpları, eski hâle getirme kabulü halinde “yargılamayı geriye çeken” etkiyle ortadan kalkabilir. Böylece EHG kararı, ıslahla düzeltilemeyen usul eksikliklerinin telafisi yolunda ek bir mekanizma sunar.

---

3. Eski Hâle Getirme Talebinde Bulunmanın Şartları ve Hangi Durumlarda Bu Talepte Bulunulabilir?

3.1. Kanuni Sürenin Kaçırılması veya Hakimin Koyduğu Kesin Sürede İşlemin Yapılamaması

HMK m.95: “Elde olmayan sebeplerle, kanunda belirtilen veya hâkimin kesin olarak belirlediği süre içinde bir işlemi yapamayan kimse, eski hâle getirme talebinde bulunabilir.”

• Bu elde olmayan sebep; tarafın kusuru olmaksızın, iradesi dışında gelişen ve işlemi süresinde yapmayı engelleyen bir durum olmalıdır (örneğin ağır hastalık, doğal afet, beklenmeyen yol kapanmaları vs.).

3.2. İki Hafta İçinde Başvuru

HMK m.96: “Eski hâle getirme, işlemin süresinde yapılamamasına sebep olan engelin ortadan kalkmasından itibaren iki hafta içinde talep edilmelidir.”

• Engelin kalkmasından sonraki 2 haftalık süre, hak düşürücü niteliktedir.

3.3. Aynı Sonuca Başka Yoldan Ulaşamama

HMK m.95/2: “Süresinde yapılamayan işlemle ulaşılmak istenen aynı sonuca, eski hâle getirme dışında başka bir hukuki yoldan ulaşılabiliyorsa, eski hâle getirme talebinde bulunulamaz.”

• Eğer kaybedilen hakkın başka bir usuli yol ile kurtarılması mümkünse, EHG devre dışı kalır.

3.4. Dilekçe ile Başvuru ve Delillerin Gösterilmesi

HMK m.97: “Eski hâle getirme, dilekçeyle talep edilir. Dilekçede, talebin dayandığı sebepler ile bunların delil veya emareleri gösterilir. Süresinde yapılamayan işlemin de… yapılması zorunludur.”

• Yani, hem sebebin (elde olmayan sebep) delilleri sunulmalı hem de yapılamayan işlem (örneğin temyiz dilekçesi, istinaf dilekçesi vb.) aynı süre içinde yapılmalıdır.

Emsal Karar:

• Yargıtay 7. Hukuk Dairesi, E. 2021/642 K. 2021/2277 T. 25.10.2021
  [https://app.dejure.ai/dokuman/8ab54223-a04d-4e4b-975a-c8e13ef2aa9b]
  Kararda, “Elde olmayan sebepler… aynı sonuca başka bir yoldan ulaşılabiliyorsa EHG talebinde bulunulamayacağı, EHG dilekçesinin delil veya emarelerle desteklenmesi ve engelin kalkmasından itibaren iki hafta içinde yapılması gerektiği” açıkça vurgulanmıştır.

---

Sonuç

1. İlk Derece ve İstinaf Mahkemeleri: EHG talepleri, en geç nihai karar verilinceye (veya yoklukta karar verildiyse karar sonrası tahkikat aşamasıyla sınırlı) döneme kadar yapılabilir. İnceleme usulü ön sorun prosedürüne tâbidir.
2. Yargıtay (Temyiz Aşaması): Kaçırılan temyiz veya karar düzeltme süresi için eski hâle getirme istemi doğrudan Yargıtay’a yapılır (HMK m.98/2). Yargıtay, talebi temyiz usulüne göre inceler.
3. Kabul Edildiğinde Geçersiz Sayılan İşlemler: Süre kaçırılması nedeniyle oluşan hak kaybının doğurduğu neticeler ortadan kaldırılır. Yargılama, söz konusu usul işlemi zamanında yapılmış sayılacak şekilde geri alınır veya tekrar edilir. Islah ile düzeltilemeyen süre kayıpları, EHG kararıyla giderilebilir.
4. Şartları:
   • Elde olmayan sebeplerle süre kaçırılması,
   • İki hafta içinde başvuru,
   • Aynı sonuca başka yoldan ulaşılmaması,
   • Dilekçede delil/emare gösterilmesi ve kaçırılan işlemin de bu sürede yapılması.

Eski hâle getirme, usul ekonomisi ve adil yargılanma prensipleri ışığında, tarafın kusuru olmaksızın gerçekleşen ve hak kaybı doğuran süre kaçırmalarını telafi eden istisnai ve sıkı koşullara bağlı bir kurum olarak öne çıkmaktadır.