Yapay zeka uyarısı
Bu blog yazısında bağlantı verilen mahkeme kararları gerçektir ve doğruluğu garanti edilmektedir ancak blog yazısı yapay zeka tarafından üretilmiştir ve hata içerebilir. Açıklamak gerekirse; linkle tıklanarak açılan karar dokumanlarının doğruluğu garanti edilmektedir. Ancak linkle açılmayan, doğrudan blog yazısında geçen her ifade; bunlara blog yazısında yer alan künye bilgileri de dahil olmak üzere yapay zeka tarafından üretilmiştir ve hata içerebilir.
GEMİ MÜLKİYET DEVRİNDE TTK KAPSAMINDA ARANAN ŞARTLAR VE YARGISAL UYGULAMA
Gemi alım satım sözleşmeleri, Türk Ticaret Kanunu'nda (“TTK”) özel düzenlemelere tâbi tutulmuş olup, gerek şekil gerekse içerik bakımından belirli şartları gerektirmektedir. Aşağıda, gemi mülkiyetinin geçerli devri açısından TTK’da aranan temel koşullar, yargı kararlarının konuyu değerlendiriş biçimi ve yazılı sözleşme yapılmasına rağmen ortaya çıkabilecek uyuşmazlık türleri özetlenmektedir.
1. Gemi Mülkiyet Devrinin Geçerli Olması İçin TTK’da Aranan Şartlar
TTK madde 1001 uyarınca, gemi siciline kayıtlı bir geminin devri için:
- Yazılı bir devir anlaşmasının yapılması,
- Bu anlaşmanın imzalarının noterce onaylı olması ya da gemi sicil müdürlüğünde gerçekleştirilmesi,
- Gemi zilyetliğinin (fiziki teslim veya hukuki işlemle) devralana geçirilmesi
aranır.
Örneğin, İstanbul 17. Asliye Ticaret Mahkemesi, E.2019/347 K.2024/17 T.17.01.2024
(Karar metni) kararında da TTK 1001’in amir hükümlerine vurgu yapılmış; sözleşmenin yazılı olması ve imzaların noter onayından geçirilmesinin, ayrıca gemi zilyetliğinin devredilmesinin mülkiyeti geçiren tasarruf işleminin ayrılmaz parçaları olduğu tespit edilmiştir.
Öte yandan, TTK m. 1001'in devamı hükümlerinde, geminin sicile kayıtlı olup olmadığı da önem taşımaktadır. Sicile kayıtlı olmaması hâlinde, TMK’daki menkullere ilişkin zilyetlikle intikal esaslarının (TTK m. 997) uygulanacağına dair yargısal kabul mevcuttur.
2. Yazılı Şekle Uyulmaması Hâlinde Mahkemelerin Yaklaşımı
Gemi alım satım sözleşmesinin adi yazılı şekilde yapılması veya sözleşmenin sadece taraflar arasında hazırlanmış olması, noter onayından geçirilmemişse TTK’daki şekil şartını karşılamaz. Bu durumda, yargı kararları satış sözleşmesini geçersiz saymakta ve ancak “sebepsiz zenginleşme” ya da “verilenlerin iadesi” taleplerine imkân tanımaktadır.
İstanbul 17. Asliye Ticaret Mahkemesi, E.2016/200 K.2022/257 T.06.05.2022
(Karar metni) kararında, noter onayı veya gemi sicil müdürlüğündeki resmî işlem olmaksızın düzenlenmiş bir satış sözleşmesinin “TTK m. 1001’in öngördüğü şartları taşımadığı” ve bu nedenle gemi mülkiyetinin devrinin gerçekleşmediği vurgulanmıştır. Mahkeme, sadece adi yazılı şekilde hazırlanan belgeye dayanılarak “mülkiyet geçişi”nin ileri sürülemeyeceğini, hukuken sözleşmenin hükümsüz sayılacağını belirtmiştir.
Benzer şekilde, mahkemeler, Bağlama Kütüğü Uygulama Yönetmeliği’nin 14. maddesinde aranan özel prosedürlere uyulmamasını da gemi devri açısından geçersizlik nedeni olarak değerlendirmemektedir; ancak TTK'daki “noter onaylı yazılı anlaşma + zilyetliğin devri” yükümlülüğünün mutlaka aranacağı açıktır.
3. Yazılı Bir Gemi Alım Satım Sözleşmesi Olsa Dahi Ortaya Çıkabilecek Uyuşmazlıklar
Her ne kadar TTK, gemi satış sözleşmesinin yazılı ve noter onaylı düzenlenmesini öngörse de, fiilî uygulamada taraflar arasında şu tür uyuşmazlıklar sıklıkla çıkmaktadır:
-
Zilyetlik Devri ve Teslim Zamanı:
- Sözleşmede geminin “teslim” anı açıkça belirtilmemişse veya taraflar zilyetlik konusunda anlaşmazlığa düşerse, mülkiyetin devrinin hangi tarihte hüküm ifade ettiği hususu dava konusu olabilmektedir.
-
Kısmi Ödemelerin İspatı ve Bedelin Tamamlanması:
- Taraflar geminin belirli bedelle satıldığını yazılı şekilde kararlaştırsa dahi, bedelin tamamı ödendi mi, ödeme ne şekilde yapıldı gibi konular anlaşmazlık yaratabilir. Mahkemeler, bu noktada ödeme belgeleri ve banka kayıtlarına bakarak bedelin ifasını değerlendirir.
-
Önceki Haciz, Rehin veya İpotek Kayıtları:
- Geminin devrinden önce gemi üzerinde haciz veya ipotek bulunması hâlinde, alıcı, gemiyi yükümlülükleriyle devraldığını bilmediğini ileri sürebilir. Mahkemeler, “geminin devrinden önce konulmuş sınırlı ayni haklar”ın devralanı nasıl etkileyeceği hususunu titizlikle inceler (örneğin, İstanbul 17. Asliye Ticaret Mahkemesi, E.2016/200 kararı).
-
Sözleşmenin Karma veya Gizli Unsurları:
- Bazı hallerde taraflar, sözleşmenin bir kısmını yazılı, bir kısmını da sözlü olarak kararlaştırabilmektedir. Yargı kararları (ve TTK) yazılı şekil şartının devredilemez olduğunu belirtmekte, yani yazılı olmayan kısımların geminin mülkiyet devrini etkileyemeyeceğini kabul etmektedir.
-
Fesih ve Cayma Hakkına İlişkin İhtilaflar:
- Taraflar arasında bedelin tamamının ödenmemesi, gemi üzerinde noksan ya da beklenmeyen ayıpların çıkması vb. nedenlerle, sözleşmenin feshi ve cayma işlemlerinin geçerli olup olmadığı ihtilaf konusu olabilir.
Sonuç
Gemi mülkiyetinin geçerli biçimde devri için TTK md. 1001 gereğince:
- Yazılı ve imzaları noter onaylı bir devir sözleşmesi,
- Gemi zilyetliğinin (tesliminin) devralana geçmesi temel şartlar olarak aranmaktadır. Bu şekil şartına uyulmadığı takdirde, sözleşmenin hukuken geçersiz sayılması ve tarafların ancak “verilenlerin iadesi” esasına dayalı talep hakları saklı tutulmaktadır.
Öte yandan, yazılı ve noter onaylı sözleşme yapılmış olsa bile, uygulamada ödeme, teslim, gemi üzerindeki sınırlı ayni haklar ve sözleşmenin ek karma hükümlerinden kaynaklanan birçok uyuşmazlık ortaya çıkabilmekte; yargı mercileri, çoğu kez sözleşmenin ifasının detayları, senet veya belgeye dayanılarak bedelin ispatı, zilyetliğin fiilen ne zaman ve nasıl devredildiği vb. konularda inceleme yapmaktadır.
Emsal Kararlar
-
İstanbul 17. Asliye Ticaret Mahkemesi, E.2019/347 K.2024/17 T.17.01.2024
(Karar metni)TTK 1001 gereği geminin devrinde yazılılık ve noter onay şartı, ayrıca zilyetliğin devri hususları incelenmiştir.
-
İstanbul 17. Asliye Ticaret Mahkemesi, E.2016/200 K.2022/257 T.06.05.2022
(Karar metni)Adi yazılı sözleşme ve noter onay eksikliğinin gemi mülkiyet geçişini engellediği vurgulanmıştır.
-
Bursa 1. Asliye Ticaret Mahkemesi, E.2022/638 K.2023/320 T.26.05.2023
(Karar metni)Yazılı olsa dahi noterden onay almamış ve gemi sicilinde devir işlemi yapılmamış bir sözleşmenin geçersiz sayılacağı karara bağlanmıştır.
Bu çerçevede mahkemeler, TTK’daki şekil ve tescil koşullarını hayati görmekte, aksi durumda mülkiyetin devrine imkân tanımamaktadır. Taraflar arasındaki ek anlaşmalar veya farklı taahhütler dahi, gemi mülkiyetinin geçişi açısından ancak kanunun aradığı şekle uygunluk gösterdiği ölçüde sonuç doğurabilmektedir.