Blog

Genel İşlem Koşullarında Değiştirme Yasağı ve Yazılmamış Sayılma

TBK m. 24 kapsamında genel işlem koşullarında tek taraflı değişiklik yasağı, dürüstlük ilkesi denetimi ve yazılmamış sayılma yaptırımının hukuki sonuçları.

De Jure Hukuk EkibiOkuma süresi: ~3 dakika
Genel İşlem Koşulları
Değiştirme Yasağı
TBK 24
Yazılmamış Sayılma
Sözleşme Hukuku

Yapay zeka uyarısı

Bu blog yazısında bağlantı verilen mahkeme kararları gerçektir ve doğruluğu garanti edilmektedir ancak blog yazısı yapay zeka tarafından üretilmiştir ve hata içerebilir. Açıklamak gerekirse; linkle tıklanarak açılan karar dokumanlarının doğruluğu garanti edilmektedir. Ancak linkle açılmayan, doğrudan blog yazısında geçen her ifade; bunlara blog yazısında yer alan künye bilgileri de dahil olmak üzere yapay zeka tarafından üretilmiştir ve hata içerebilir.

Türk Borçlar Kanunu (TBK), sözleşme özgürlüğünü korumak ve taraflar arasındaki ekonomik dengesizliğin suistimal edilmesini önlemek amacıyla, genel işlem koşulları üzerinde "değiştirme yasağı" denetimi öngörmüştür. Özellikle sözleşmeyi hazırlayan tarafın, ileride dilediği gibi hüküm değiştirme yetkisini elinde tutması hukuken sınırlandırılmıştır. Aşağıda, konuya ilişkin temel sorular yargı kararları üzerinden yanıtlanmıştır.

1. Genel işlem koşulları içeren sözleşmelerde, düzenleyene tek yanlı olarak hüküm değiştirme yetkisi veren kayıtlar neden yazılmamış sayılır?

Bu tür kayıtlar, sözleşmenin kuruluşundaki dürüstlük ilkesine ve tarafların eşitliği prensibine aykırı görüldüğü için geçersiz kabul edilir. Sözleşme hükümlerinin tek taraflı olarak tartışılmaksızın belirlenmesi sözleşmelerin ruhuna aykırıdır... sözleşmeye konulan hükümlerle zayıf tarafın durumunun ağırlaştırılması, sözleşme özgürlüğü ilkesine aykırılık teşkil eder.

Emsal Karar

Kararda; düzenleyenin tek taraflı olarak sözleşme ekleri ve duyurular vasıtasıyla karşı tarafın durumunu ağırlaştırmasının kanuni düzenlemelere aykırı olduğu vurgulanmıştır.

2. Bu tür tek yanlı değişiklik yetkisi veren kayıtların yazılmamış sayılmasının hukuki sonuçları nelerdir?

Düzenleyene tek taraflı değişiklik hakkı tanıyan bir hüküm sözleşmede yer alsa dahi, kanun gereği bu hüküm hiç yokmuş gibi kabul edilir. "TBK Madde 24 uyarınca; düzenleyene tek yanlı olarak karşı taraf aleyhine genel işlem koşulları içeren sözleşmenin bir hükmünü değiştirme ya da yeni düzenleme getirme yetkisi veren kayıtlar yazılmamış sayılır." (Ankara 6. ATM, 2022/79 K.).

Emsal Karar

3. Genel işlem koşullarında, düzenleyenin karşı taraf aleyhine tek yanlı olarak hüküm değiştirme yetkisi veren kayıtların varlığı nasıl tespit edilir?

Bir hükmün değiştirme yasağı kapsamında kalıp kalmadığının tespiti için, o hükmün karşı tarafın müdahalesine imkan tanınmadan sözleşmeye dahil edilip edilmediğine bakılır. "Genel işlem koşulları kural olarak bir sözleşmenin içeriğini düzenlemek üzere hazırlanır ve bu faaliyet tek taraflı olarak sözleşmenin kurulmasından önce gerçekleşir. Amaç birden fazla sözleşme ilişkisinde kullanılacak koşulları saptamak ve bunları karşı âkidin müdahalesine imkân tanımadan bir kül olarak sözleşmeye dâhil etmektir." (İzmir 7. ATM, 2023/840 K.).

Emsal Karar

4. Bu tür kayıtların yazılmamış sayılması durumunda, sözleşmenin diğer hükümleri geçerliliğini korur mu?

Sözleşmenin bir hükmünün yazılmamış sayılması, kural olarak sözleşmenin tamamının geçersizliği sonucunu doğurmaz. "Sözleşmenin yazılmamış sayılan genel işlem koşulları dışındaki hükümleri geçerliliğini korur. Bu durumda düzenleyen, yazılmamış sayılan koşullar olmasaydı diğer hükümlerle sözleşmeyi yapmayacak olduğunu ileri süremez." (İstanbul 14. ATM, 2025/111 K.).

Emsal Karar

Sonuç

Yargı içtihatları ve TBK m. 24 düzenlemesi ışığında; genel işlem koşulları içeren sözleşmelerde denetim mekanizması "değiştirme yasağı" ile güçlendirilmiştir. Düzenleyene tek taraflı olarak hüküm değiştirme veya yeni düzenleme getirme yetkisi veren kayıtlar "yazılmamış sayılır". Bu yaptırım, sözleşmenin geri kalan maddelerinin geçerliliğini etkilemez; ancak sözleşmeyi tek yanlı hazırlayan tarafın karşı tarafın aleyhine olacak şekilde sözleşme metnine müdahale etmesini kesin olarak engeller.

KAYNAKÇA / EMSAL KARAR ATIFLARI

  1. İstanbul 6. Asliye Ticaret Mahkemesi, E. 2022/896, K. 2025/441, T. 26.06.2025
  2. Ankara 6. Asliye Ticaret Mahkemesi, E. 2016/953, K. 2022/79, T. 26.01.2022
  3. İzmir 7. Asliye Ticaret Mahkemesi, E. 2021/174, K. 2023/840, T. 09.11.2023
  4. İstanbul 14. Asliye Ticaret Mahkemesi, E. 2024/266, K. 2025/111, T. 18.02.2025