Yapay zeka uyarısı
Bu blog yazısında bağlantı verilen mahkeme kararları gerçektir ve doğruluğu garanti edilmektedir ancak blog yazısı yapay zeka tarafından üretilmiştir ve hata içerebilir. Açıklamak gerekirse; linkle tıklanarak açılan karar dokumanlarının doğruluğu garanti edilmektedir. Ancak linkle açılmayan, doğrudan blog yazısında geçen her ifade; bunlara blog yazısında yer alan künye bilgileri de dahil olmak üzere yapay zeka tarafından üretilmiştir ve hata içerebilir.
Türk Borçlar Kanunu (TBK), genel işlem koşullarının sözleşme adaletini bozmasını engellemek amacıyla "İçerik Denetimi" mekanizmasını getirmiştir. Bu denetimin temel ölçütü, dürüstlük kuralları ve taraflar arasındaki menfaat dengesidir. Aşağıda, yargı kararları ışığında bu denetimin esaslarına dair temel sorular yanıtlanmıştır.
1. Genel işlem koşullarının dürüstlük kurallarına aykırı olması ne anlama gelir?
Dürüstlük kuralına aykırılık, sözleşmeyi hazırlayan tarafın, karşı tarafın bilgisizliğinden veya zayıf konumundan yararlanarak, hakkaniyete aykırı bir menfaat dengesi kurmasıdır. "Genel işlem koşulunun hükümsüz sayılması için sadece karşı tarafın 'menfaatine aykırı' olması yeterli değildir. Bunların dürüstlük kuralına ters düşecek ölçüde karşı tarafın menfaatine aykırı olması gerekir." (İstanbul 2. FSHHM, 2021/161 K.).
Emsal Karar
- İstanbul 2. Fikrî ve Sınaî Haklar Hukuk Mahkemesi, E. 2019/369, K. 2021/161, T. 30.03.2021 https://app.dejure.ai/dokuman/50422f35-e24b-4ada-8e6c-2588e3cc5be3
Kararda; dürüstlük kuralının sadece hakkın kullanılmasında değil, sözleşme hükümlerinin bizzat kaleme alınmasında da esas alınması gerektiği vurgulanmıştır.
2. TBK'nın 25. maddesi genel işlem koşulları hakkında hangi sınırlamaları getirir?
TBK 25. madde, içerik denetiminin sınırlarını çizerek, taraflar arasındaki dengenin makul olmayan bir şekilde bozulmasını yasaklamaktadır. "TBK'nın 25. maddesine göre, genel işlem koşullarına, dürüstlük kurallarına aykırı olarak, karşı tarafın aleyhine veya onun durumunu ağırlaştırıcı nitelikte hükümler konulamaz." (Bursa BAM 5. HD, 2024/1585 K.).
Emsal Karar
- Bursa Bölge Adliye Mahkemesi 5. Hukuk Dairesi, E. 2021/2123, K. 2024/1585, T. 30.10.2024 https://app.dejure.ai/dokuman/00ac826d-1c6c-4abd-af84-9ac8d466bcb0
[Image showing the balance of interests and content audit under TBK 25]
3. Bir genel işlem koşulunun karşı tarafın aleyhine veya durumunu ağırlaştırıcı nitelikte olup olmadığı nasıl belirlenir?
Bu belirleme yapılırken, sözleşmenin tamamı, tarafların sıfatları ve işin özelliği bir bütün olarak değerlendirilir. İçerik denetimi yapılırken, hükmün dürüstlük kuralına aykırı olup olmadığı ve karşı tarafın şartlarını ağırlaştırıp ağırlaştırmadığı her somut olayda tartışılmalıdır. Haksız şartın tespiti halinde bu hüküm, kanunun emredici hükmüne aykırılık sebebiyle "kesin hükümsüz" sayılacaktır.
Emsal Karar
- İstanbul Bölge Adliye Mahkemesi 3. Hukuk Dairesi, E. 2020/1042, K. 2021/3275, T. 06.12.2021 https://app.dejure.ai/dokuman/34853da4-aa02-4969-b830-7319a8d4df19
4. Açık ve anlaşılır olmayan genel işlem koşulları nasıl yorumlanır?
Eğer bir hükmün anlamı üzerinde duraksama varsa, bu belirsizliğin riski metni hazırlayan tarafa yüklenir. "Genel işlem koşullarında yer alan bir hüküm, açık ve anlaşılır değilse veya birden çok anlama geliyorsa, düzenleyenin aleyhine ve karşı tarafın lehine yorumlanır." (Yargıtay 19. HD, 2013/7828 K.).
Emsal Karar
- Yargıtay 19. Hukuk Dairesi, E. 2013/5039, K. 2013/7828, T. 30.04.2013 https://app.dejure.ai/dokuman/ee70afdc-0710-4019-8859-b31c48640807
Sonuç
Yargı kararları ve TBK m. 25 hükümleri çerçevesinde; genel işlem koşulları içeren sözleşmelerde sadece şekli şartlara uygunluk yeterli değildir. Sözleşme hükümleri aynı zamanda dürüstlük kuralına uygun olmalı ve karşı tarafın aleyhine, makul olmayan bir ağırlık getirmemelidir. Dürüstlük kuralına ters düşen veya belirsiz ifadeler içeren hükümler, ya "yazılmamış sayılır" ya da "düzenleyen aleyhine" yorumlanarak menfaat dengesi zayıf taraf lehine korunur.
KAYNAKÇA / EMSAL KARAR ATIFLARI
- Bursa Bölge Adliye Mahkemesi 5. HD, E. 2021/2123, K. 2024/1585, T. 30.10.2024 https://app.dejure.ai/dokuman/00ac826d-1c6c-4abd-af84-9ac8d466bcb0
- İstanbul 2. Fikrî ve Sınaî Haklar Hukuk Mahkemesi, E. 2019/369, K. 2021/161, T. 30.03.2021 https://app.dejure.ai/dokuman/50422f35-e24b-4ada-8e6c-2588e3cc5be3
- İstanbul Bölge Adliye Mahkemesi 3. HD, E. 2020/1042, K. 2021/3275, T. 06.12.2021 https://app.dejure.ai/dokuman/34853da4-aa02-4969-b830-7319a8d4df19
- Yargıtay 19. Hukuk Dairesi, E. 2013/5039, K. 2013/7828, T. 30.04.2013 https://app.dejure.ai/dokuman/ee70afdc-0710-4019-8859-b31c48640807