Blog

Genel İşlem Koşullarında Yazılmamış Sayılma ve Sözleşmeye Etkisi

Türk Borçlar Kanunu uyarınca genel işlem koşullarının yürürlük denetimi, bilgilendirme yükümlülüğü ve yazılmamış sayılma yaptırımının sözleşme geçerliliğine etkisi.

De Jure Hukuk EkibiOkuma süresi: ~3 dakika
Genel İşlem Koşulları
Yazılmamış Sayılma
TBK 21
TBK 22
Sözleşme Hukuku

Yapay zeka uyarısı

Bu blog yazısında bağlantı verilen mahkeme kararları gerçektir ve doğruluğu garanti edilmektedir ancak blog yazısı yapay zeka tarafından üretilmiştir ve hata içerebilir. Açıklamak gerekirse; linkle tıklanarak açılan karar dokumanlarının doğruluğu garanti edilmektedir. Ancak linkle açılmayan, doğrudan blog yazısında geçen her ifade; bunlara blog yazısında yer alan künye bilgileri de dahil olmak üzere yapay zeka tarafından üretilmiştir ve hata içerebilir.

Türk Borçlar Kanunu (TBK), sözleşme serbestisi ilkesini benimsemekle birlikte, taraflardan birinin tek taraflı olarak hazırladığı ve karşı tarafa sunduğu "genel işlem koşulları" üzerinde sıkı bir denetim mekanizması kurmuştur. Bu denetim sonucunda bazı hükümlerin "yazılmamış sayılması" gündeme gelebilir. Aşağıda, yargı kararları ışığında bu yaptırımın şartları ve sonuçları yanıtlanmıştır.

1. Genel işlem koşullarının sözleşmenin kapsamına girebilmesi için hangi şartlar gereklidir?

Bir hükmün genel işlem koşulu olarak sözleşmenin geçerli bir parçası sayılabilmesi için düzenleyenin karşı tarafı bilgilendirmesi ve rızasını alması yasal bir zorunluluktur. "Karşı tarafın menfaatine aykırı genel işlem koşullarının sözleşmenin kapsamına girmesi, sözleşmenin yapılması sırasında düzenleyenin karşı tarafa, bu koşulların varlığı hakkında açıkça bilgi verip, bunların içeriğini öğrenme imkânı sağlamasına ve karşı tarafın da bu koşulları kabul etmesine bağlıdır." (İstanbul Anadolu 4. ATM, 2019/312 K.).

Emsal Karar

Kararda; şeffaflık ve bilgilendirme ilkeleri vurgulanmış, karşı tarafın içeriğini öğrenme imkanı bulamadığı aleyhe koşulların sözleşmeye dahil edilemeyeceği belirtilmiştir.

2. Karşı tarafın menfaatine aykırı genel işlem koşulları ne zaman yazılmamış sayılır?

Eğer düzenleyen taraf, sözleşme kurulurken karşı tarafı menfaatine aykırı olan bu koşullar hakkında açıkça uyarmamışsa, bu maddeler kanunen yok hükmündedir. "Aksi takdirde, genel işlem koşulları yazılmamış sayılır." (İzmir BAM 17. HD, 2025/34 K.).

Emsal Karar

Kararda; bilgilendirme yükümlülüğünün yerine getirilmemesinin yaptırımı olan "yazılmamış sayılma" durumu emredici hukuk kuralları çerçevesinde açıklanmıştır.

3. Sözleşmenin niteliğine ve işin özelliğine yabancı olan genel işlem koşullarının hukuki durumu nedir?

Bazı hükümler, karşı taraf bilgilendirilmiş veya kabul etmiş olsa dahi, sözleşmenin genel karakterine aykırı ise "şaşırtıcı kayıt" olarak kabul edilir ve geçersiz sayılır. "Sözleşmenin niteliğine ve işin özelliğine yabancı olan genel işlem koşulları da yazılmamış sayılır." (İstanbul Anadolu 4. ATM, 2019/312 K.).

Emsal Karar

Kararda; sözleşmenin özüne yabancı olan ve dürüstlük kuralı gereği karşı tarafın beklemediği hükümlerin doğrudan geçersizlik yaptırımıyla karşılaşacağı belirtilmiştir.

4. Genel işlem koşullarının yazılmamış sayılması durumunda sözleşmenin diğer hükümleri geçerli midir?

Sözleşmedeki bazı maddelerin yazılmamış sayılması, tüm sözleşmenin çökeceği anlamına gelmez. Kanun koyucu, sözleşmenin geri kalanının ayakta tutulmasını esas almıştır. "TBK'nın 22. maddesi uyarınca; sözleşmenin yazılmamış sayılan genel işlem koşulları dışındaki hükümleri geçerliliğini korur. Bu durumda düzenleyen, yazılmamış sayılan koşullar olmasaydı diğer hükümlerle sözleşmeyi yapmayacak olduğunu ileri süremez." (Yargıtay 6. HD, 2024/1923 K.).

Emsal Karar

Kararda; yazılmamış sayılan kısımların sözleşmeyi bütünüyle geçersiz kılmayacağı ve düzenleyenin bu eksiklik üzerinden sözleşmeden kaçınamayacağı açıkça vurgulanmıştır.

Sonuç

Yargı kararları ve TBK düzenlemeleri ışığında; genel işlem koşullarının sözleşme kapsamında sayılabilmesi için düzenleyenin "bilgilendirme" ve karşı tarafın "kabulü" şarttır. Bu şartın eksikliği veya hükmün işin doğasına yabancı olması halinde ilgili madde "yazılmamış sayılır". Bu yaptırımın en kritik sonucu ise sözleşmenin geri kalan hükümlerinin geçerliliğini koruması ve düzenleyenin bu durumu gerekçe göstererek sözleşmeden kurtulmasının yasal olarak engellenmesidir.

KAYNAKÇA / EMSAL KARAR ATIFLARI

  1. İstanbul Anadolu 4. Asliye Ticaret Mahkemesi, E. 2017/497, K. 2019/312, T. 15.03.2019 https://app.dejure.ai/dokuman/b7033927-14a4-43dd-9a4d-f6bf4b4715d7
  2. İzmir Bölge Adliye Mahkemesi 17. Hukuk Dairesi, E. 2021/1562, K. 2025/34, T. 16.01.2025 https://app.dejure.ai/dokuman/21b52ed7-bfc7-4f56-ab86-e6a59ab298f3
  3. Yargıtay 6. Hukuk Dairesi, E. 2023/3629, K. 2024/1923, T. 03.06.2024 https://app.dejure.ai/dokuman/e62d34c8-d40c-48e3-a114-ddc049e6ca09