Blog

Genel İşlem Koşullarının Hukuki Niteliği ve Denetimi

6098 sayılı TBK uyarınca genel işlem koşullarının geçerlilik kriterleri, yazılmamış sayılma yaptırımı ve yargı kararları ışığında dürüstlük kuralı denetimi.

De Jure Hukuk EkibiOkuma süresi: ~4 dakika
Genel İşlem Koşulları
TBK 20
Yazılmamış Sayılma
Sözleşme Denetimi
Yürürlük Denetimi

Yapay zeka uyarısı

Bu blog yazısında bağlantı verilen mahkeme kararları gerçektir ve doğruluğu garanti edilmektedir ancak blog yazısı yapay zeka tarafından üretilmiştir ve hata içerebilir. Açıklamak gerekirse; linkle tıklanarak açılan karar dokumanlarının doğruluğu garanti edilmektedir. Ancak linkle açılmayan, doğrudan blog yazısında geçen her ifade; bunlara blog yazısında yer alan künye bilgileri de dahil olmak üzere yapay zeka tarafından üretilmiştir ve hata içerebilir.

6098 sayılı Türk Borçlar Kanunu (TBK) ile hukuk sistemimize giren "Genel İşlem Koşulları", özellikle standart formdaki sözleşmelerde zayıf tarafı korumayı amaçlayan emredici düzenlemeler içermektedir. Bir sözleşme hükmünün genel işlem koşulu olarak kabul edilmesi ve geçerlilik kazanması belirli kriterlere bağlanmıştır. Aşağıda, yargı kararları ışığında bu konuya dair temel sorular yanıtlanmıştır.

1. Genel işlem koşulları hangi durumlarda geçerli sayılır?

Genel işlem koşullarının taraflar için bağlayıcı olabilmesi, düzenleyenin karşı tarafı bu koşullar hakkında yeterince bilgilendirmesine ve karşı tarafın bunları özgür iradesiyle kabul etmesine bağlıdır. "TBK 21/1 maddesi uyarınca genel işlem koşulunun geçerli ve taraflar için bağlayıcı olabilmesi için sözleşmenin yapılması sırasında karşı tarafa bu koşulların varlığı hakkında açıkça bilgi verilmeli, bunların içeriğini öğrenme imkânı sağlanmalı ve karşı taraf bu koşulları kabul etmelidir. Aksi takdirde bu koşullar yazılmamış sayılacaklardır." (HGK, 2023/427 K.).

Emsal Karar

Kararda; genel işlem koşullarının yürürlük denetimine tabi olduğu ve karşı tarafın menfaatine aykırı hükümlerin ancak açık bilgilendirme ve kabul ile sözleşme kapsamına girebileceği vurgulanmıştır.

2. Sözleşme metninde veya ekinde yer almayan hükümler genel işlem koşulu sayılabilir mi?

Genel işlem koşulu nitelemesi yapılırken hükmün nerede yer aldığı veya nasıl yazıldığından ziyade, hangi amaçla hazırlandığına bakılır. "Genel işlem koşulları, bir sözleşme yapılırken düzenleyenin, ileride çok sayıdaki benzer sözleşmede kullanmak amacıyla, önceden, tek başına hazırlayarak karşı tarafa sunduğu sözleşme hükümleridir. Bu koşulların sözleşme metninde veya ekinde yer alması, kapsamı, yazı türü ve şekli, nitelendirmede önem taşımaz." (İstanbul 9. ATM, 2025/451 K.).

Emsal Karar

Kararda; koşulların sunuluş biçiminin genel işlem koşulu olma vasfını etkilemediği, önemli olanın düzenleyenin çok sayıda sözleşmede kullanma niyeti olduğu belirtilmiştir.

3. Her bir genel işlem koşulunun ayrı ayrı tartışılarak kabul edildiğine dair kayıtlar, bu koşulları genel işlem koşulu olmaktan çıkarır mı?

Sözleşmelere sıklıkla konulan "tüm maddeler tartışılarak kabul edilmiştir" şeklindeki matbu beyanlar, o hükümlerin genel işlem koşulu niteliğini kendiliğinden ortadan kaldırmaz. "TBK m. 20/3 uyarınca: Genel işlem koşulları içeren sözleşmeye veya ayrı bir sözleşmeye konulan bu koşulların her birinin tartışılarak kabul edildiğine ilişkin kayıtlar, tek başına, onları genel işlem koşulu olmaktan çıkarmaz." (İstanbul 1. ATM, 2019/563 K. & İstanbul 9. ATM, 2025/451 K.).

Emsal Karar

Kararda; sözleşmede yer alan "müzakere edildi" şeklindeki kayıtların tek başına yeterli olmadığı, gerçek bir müzakerenin varlığının ispatlanması gerektiği ifade edilmiştir.

4. Genel işlem koşullarının uygulanmasında, sözleşmelerin metinlerinin özdeş olmaması bir engel midir?

Genel işlem koşullarının varlığı için sözleşme metinlerinin birbirinin kopyası olması şart değildir; aynı amaca hizmet eden farklı ifadeler de bu kapsamda değerlendirilir. "Sözleşme metninde kullanılan ifadelerin özdeş olmaması, o sözleşme hükümlerinin genel işlem koşulu sayılmasına engel değildir." (İzmir 7. ATM, 2022/334 K.). Aynı amaçla düzenlenen sözleşmelerin metinlerinin özdeş olmaması, bu sözleşmelerin içerdiği hükümlerin, genel işlem koşulu sayılmasını engellemez. (Antalya BAM 3. HD, 2024/1609 K.).

Emsal Karar

Sonuç

Yargı kararları ve TBK m. 20 vd. hükümleri uyarınca; genel işlem koşulları, düzenleyenin tek taraflı hazırladığı ve karşı tarafa müzakere imkanı tanımadan sunduğu hükümlerdir. Bu koşulların geçerli olması için karşı tarafın açıkça bilgilendirilmesi şarttır. Sözleşmedeki ifadelerin özdeş olmaması veya "tartışılarak kabul edildi" şeklindeki matbu kayıtlar, bu hükümleri genel işlem koşulu denetiminden kurtarmaz. Dürüstlük kuralına aykırı ve karşı tarafın durumunu ağırlaştıran hükümler yazılmamış sayılır.

KAYNAKÇA / EMSAL KARAR ATIFLARI

  1. Hukuk Genel Kurulu, E. 2022/1267, K. 2023/427, T. 10.05.2023
  2. İstanbul 9. Asliye Ticaret Mahkemesi, E. 2023/539, K. 2025/451, T. 10.07.2025
  3. İstanbul 1. Asliye Ticaret Mahkemesi, E. 2018/407, K. 2019/563, T. 12.06.2019
  4. İzmir 7. Asliye Ticaret Mahkemesi, E. 2021/71, K. 2022/334, T. 14.04.2022
  5. Antalya Bölge Adliye Mahkemesi 3. Hukuk Dairesi, E. 2023/371, K. 2024/1609, T. 07.10.2024