Blog

Genel İşlem Koşullarının Kapsamı ve Yazılmamış Sayılma Yaptırımı

TBK m. 20-25 çerçevesinde genel işlem koşullarının yürürlük denetimi, şaşırtıcı kayıtlar ve kısmi geçersizlik yaptırımının incelenmesi.

De Jure Hukuk EkibiOkuma süresi: ~3 dakika
Genel İşlem Koşulları
Yazılmamış Sayılma
Yürürlük Denetimi
Şaşırtıcı Kayıtlar
TBK 21

Yapay zeka uyarısı

Bu blog yazısında bağlantı verilen mahkeme kararları gerçektir ve doğruluğu garanti edilmektedir ancak blog yazısı yapay zeka tarafından üretilmiştir ve hata içerebilir. Açıklamak gerekirse; linkle tıklanarak açılan karar dokumanlarının doğruluğu garanti edilmektedir. Ancak linkle açılmayan, doğrudan blog yazısında geçen her ifade; bunlara blog yazısında yer alan künye bilgileri de dahil olmak üzere yapay zeka tarafından üretilmiştir ve hata içerebilir.

Türk Borçlar Kanunu'nun 20 ve devamı maddelerinde düzenlenen genel işlem koşulları, sözleşme özgürlüğünün kötüye kullanılmasını engellemek amacıyla sıkı bir denetime tabi tutulmuştur. Bu denetimlerden ilki olan "yürürlük denetimi", hangi hükümlerin sözleşmenin bir parçası haline geldiğini belirler. Aşağıda, yargı kararları ışığında bu konuya ilişkin temel sorular yanıtlanmıştır.

1. Genel işlem koşullarının sözleşmenin kapsamına girebilmesi için hangi şartlar gereklidir?

Bir hükmün sözleşmenin bir parçası sayılarak tarafları bağlayabilmesi için düzenleyenin karşı tarafı bilgilendirmesi ve rızasını alması şarttır. "Karşı tarafın menfaatine aykırı genel işlem koşullarının sözleşmenin kapsamına girmesi, sözleşmenin yapılması sırasında düzenleyenin karşı tarafa, bu koşulların varlığı hakkında açıkça bilgi verip, bunların içeriğini öğrenme imkânı sağlamasına ve karşı tarafın da bu koşulları kabul etmesine bağlıdır." (İstanbul Anadolu 4. ATM, 2019/312 K.).

Emsal Karar

Kararda; karşı tarafın aleyhine olan hükümlerin geçerli olabilmesi için düzenleyenin üzerine düşen aydınlatma ve bilgilendirme yükümlülüğünün sınırları çizilmiştir.

2. Karşı tarafın menfaatine aykırı genel işlem koşulları ne zaman yazılmamış sayılır?

Düzenleyen taraf, sözleşme kurulurken karşı tarafı genel işlem koşulları hakkında yeterince bilgilendirmezse veya bu koşulları müzakere etme imkanı tanımazsa, ilgili maddeler hukuki sonuç doğurmaz. Aksi takdirde, genel işlem koşulları yazılmamış sayılır. (İstanbul 13. ATM, 2021/573 K.).

Emsal Karar

3. Sözleşmenin niteliğine ve işin özelliğine yabancı olan genel işlem koşullarının hukuki durumu nedir?

Bazı hükümler, karşı taraf bilgilendirilmiş olsa dahi, sözleşmenin doğasıyla bağdaşmadıkları (şaşırtıcı kayıtlar) için kanunen geçersiz sayılırlar. "Sözleşmenin niteliğine ve işin özelliğine yabancı olan genel işlem koşulları da yazılmamış sayılır." (HGK, 2023/428 K.). Genel İşlem koşulları içeren bir sözleşmede, bu sözleşmenin niteliği ve özelliği ile hiçbir şekilde bağdaşmayan hükümlere yer verilmiş ise, karşı taraf bu hükümler konusunda önceden bilgilendirilmiş olsa dahi, bu hükümler yazılmamış sayılacaklardır; yani geçersiz olacaklardır. (İstanbul 16. ATM, 2025/395 K.).

Emsal Karar

Kararlarda; şaşırtıcı ve sözleşmenin ana amacıyla örtüşmeyen hükümlerin, karşı tarafın bilgilendirilmiş olmasından bağımsız olarak doğrudan "yazılmamış sayılma" yaptırımına tabi olacağı belirtilmiştir.

4. Genel işlem koşullarının yazılmamış sayılması durumunda sözleşmenin diğer hükümleri geçerli midir?

Sözleşmenin bir kısmının (genel işlem koşullarının) yazılmamış sayılması, kural olarak sözleşmenin tamamını geçersiz kılmaz; geri kalan hükümler tarafları bağlamaya devam eder. "Sözleşmenin yazılmamış sayılan genel işlem koşulları dışındaki hükümleri geçerliliğini korur. Bu durumda düzenleyen, yazılmamış sayılan koşullar olmasaydı diğer hükümlerle sözleşmeyi yapmayacak olduğunu ileri süremez." (Yargıtay 3. HD, 2022/5384 K.).

Emsal Karar

Kararda; yazılmamış sayılan hükümlerin sözleşmeyi bütünüyle sakatlamayacağı ve düzenleyen tarafın "bu şartlar olmasaydı sözleşmeyi yapmazdım" şeklindeki subjektif savunmasının hukuk düzenince kabul edilmeyeceği vurgulanmıştır.

Sonuç

Yargıtay ve ilk derece mahkemelerinin yerleşik içtihatları ile TBK düzenlemeleri uyarınca; genel işlem koşullarının yürürlük kazanabilmesi için "açık bilgilendirme" ve "özgür kabul" ön şarttır. Bilgilendirme yapılmayan veya sözleşmenin ruhuna aykırı olan hükümler "yazılmamış sayılır". Bu yaptırım, sözleşmenin geri kalanının geçerliliğini etkilemez; ancak düzenleyenin sözleşmeyi tek taraflı olarak feshetmesine veya geçersizliğini ileri sürmesine engel teşkil eder.

KAYNAKÇA / EMSAL KARAR ATIFLARI

  1. İstanbul Anadolu 4. Asliye Ticaret Mahkemesi, E. 2017/497, K. 2019/312, T. 15.03.2019
  2. İstanbul 13. Asliye Ticaret Mahkemesi, E. 2018/1213, K. 2021/573, T. 08.07.2021
  3. Hukuk Genel Kurulu, E. 2023/4, K. 2023/428, T. 10.05.2023
  4. İstanbul 16. Asliye Ticaret Mahkemesi, E. 2019/280, K. 2025/395, T. 15.05.2025
  5. Yargıtay 3. Hukuk Dairesi, E. 2022/3868, K. 2022/5384, T. 02.06.2022