Yapay zeka uyarısı
Bu blog yazısında bağlantı verilen mahkeme kararları gerçektir ve doğruluğu garanti edilmektedir ancak blog yazısı yapay zeka tarafından üretilmiştir ve hata içerebilir. Açıklamak gerekirse; linkle tıklanarak açılan karar dokumanlarının doğruluğu garanti edilmektedir. Ancak linkle açılmayan, doğrudan blog yazısında geçen her ifade; bunlara blog yazısında yer alan künye bilgileri de dahil olmak üzere yapay zeka tarafından üretilmiştir ve hata içerebilir.
Aşağıda, hayvanat bahçeleri ve benzeri tesislerdeki hayvanların yaşam koşullarına ilişkin yargı kararlarından hareketle; mahkemelerin öngördüğü somut adımlar, “doğalarına uygun olmayan koşullar” ve “türlerine uygun yaşam alanları” kavramları ile sorumlulukların nasıl denetlendiğine dair özet bilgiler yer almaktadır.
1. Hayvanların Yaşam Koşullarını İyileştirmek İçin Öngörülen Somut Adımlar
a) Tesislerin Ruhsat ve Kapasite Denetimi
Bazı kararlarda, hayvanat bahçelerinin bulundurabileceği hayvan sayısı, barındırma alanlarının büyüklüğü ve barınma koşullarının önceden belirlenen fıkralara uygun hale getirilmesi istenmektedir. Örneğin Danıştay 10. Dairesi’nin bir kararında (E. 2023/1740 K. 2023/1894 T. 06.04.2023) “hayvanat bahçelerinin 5. maddede belirtilen kriterlerden fazlasını barındıramayacağı, aksi hâlde Bakanlıkça hayvanlara el konulabileceği” hükme bağlanmıştır:
“Bu Yönetmeliğin yürürlüğe girdiği tarihten önce ruhsatlandırılan hayvanat bahçelerinde 5 inci maddenin ikinci, üçüncü, dördüncü ve beşinci fıkralarında belirtilenlerden fazla hayvanların sayısı artırılamaz, bu hayvanlardan ölenlerin yerine yeni hayvanlar alınamaz. Bu fıkranın ihlali hâlinde Bakanlıkça bu hayvanlara el konularak 29 uncu madde hükümleri uygulanır.”
https://app.dejure.ai/dokuman/ffa4538b-6eec-4363-8ec4-50c87b7ef445
b) Barınma Alanlarının Standartlara Uygun Olması
Çoğu mahkeme kararında, hayvanların yeterli alanda barındırılması, düzenli temizliğin ve veteriner hekim kontrollerinin yapılması, yavrulama ve hastalık dönemlerinde özel bakım tedbirlerinin alınması vurgulanmaktadır.
c) Gereken Alt Yapı ve Personel Bulundurma Zorunluluğu
Hayvanat bahçesi veya benzeri tesiste, hayvanların etolojik (davranışsal) ihtiyaçlarını karşılayacak şekilde veteriner, tekniker ve bakıcı personel ile koruyucu tedbirlerin (ısıtma/soğutma, hijyen) alınması hukuki bir yükümlülüktür.
2. “Doğalarına Uygun Olmayan Koşullar” ve “Türlerine Uygun Yaşam Alanları”nın Tanımı ve Anlamı
Kararlarda “doğalarına uygun olmayan koşullar” ifadesi;
- Fiziksel alan yetersizliği, hayvanın hareket edememesi veya stres altında kalması,
- Beslenme ve hijyen eksikliği,
- Gürültü, aşırı sıcak/soğuk veya ışık kirliliği,
- Sosyal davranış ihtiyaçlarının karşılanmaması (örneğin sürü halinde yaşayan türlerin yalnız tutulması),
şeklinde somutlanmaktadır.
Buna karşılık “türlerine uygun yaşam alanları”, her bir hayvan türünün barınma, beslenme, üreme ve sosyal gereksinimlerine uyacak büyüklükte, doğal davranışlarını sergileyebileceği ve sağlıklı yaşamasını temin edecek nitelikteki ortamlardır. Mahkemeler, bu tanımları esas alarak “hayvan refahının” sağlanmadığı tesisleri denetim altına almakta, kapatmaya kadar varan tedbirlerle yaptırım uygulayabilmektedir.
3. Sorumlu Tutulacak Kurumlar ve Denetim Mekanizması
a) Bakanlık ve İlgili Kurumlar
Kararlara göre, hayvanat bahçelerini denetleme ve uyumsuzluk hâlinde yaptırım uygulama yetkisi başta Tarım ve Orman Bakanlığı’na (veya mevzuatın öngördüğü hâllerde ilgili yerel idarelere) aittir. Bakanlık, kontrol ve ruhsat işlemlerini sürdürürken yönetmelik hükümlerine aykırı davranan işletmelere yönelik “el koyma”, “hayvanların başka tesise nakli”, “idari para cezası” gibi yaptırımları uygular.
b) Belediye ve Yerel Yönetimler
Bir kısım yargı kararında, söz konusu tesislerin bulunduğu bölgede, belediyelerin de çevre sağlığını koruma ve gerekli denetimleri yapma sorumluluğu vurgulanmaktadır. Özellikle hayvanların hijyen ve çevre kirliliğiyle ilgili hususlarda yerel yönetimlerin iş birliği esastır.
c) Denetim ve İzleme
Uyuşmazlık hâlinde Bakanlık müfettişleri, veteriner hekimler ve çevre/orman uzmanlarından oluşturulmuş heyetlerce keşif ve inceleme yapılır. Mahkeme kararları, gerek duyulduğunda bu uzman görüşlerini alarak tesisin durumunu yeniden değerlendirir ve eksikliklerin giderilmesini veya tesise kapatma dahil farklı tedbirlerin uygulanmasını isteyebilir.
Sonuç
- Somut Adımlar: Hayvanat bahçelerinin ruhsat sınırlarının korunması, barınma kapasitesinin aşılmaması, hijyen ve veteriner hekim kontrolleri gibi yükümlülüklerin sıkılaştırılması öngörülmüştür.
- Doğasına Uygun Alan: Her bir hayvan türünün fizyolojik ve etolojik ihtiyaçlarına yanıt veren, yetersiz ya da uygunsuz koşullara sahip bölümlerin yasaklanması veya tadil edilmesi istenir.
- Sorumlular ve Denetim: Tarım ve Orman Bakanlığı başta olmak üzere ilgili kamu kurumları ile belediyeler, bu tesisleri düzenli denetleme ve kurallara uymayan işletmelere yaptırım uygulama görevini üstlenmektedir.
(Yukarıdaki özet, emsal kararlarda yer alan hususları derlemek amacıyla hazırlanmıştır. Her somut olay, ilgili mevzuat ve bilirkişi raporları çerçevesinde ayrı ayrı değerlendirilebilir.)