Blog

Hukuka Aykırılığı Ortadan Kaldıran Sebepler

Türk Borçlar Kanunu m. 63-64 uyarınca rıza, meşru savunma, zorunluluk hali ve kanun yetkisi gibi hukuka uygunluk sebeplerinin tazminat sorumluluğuna etkisi.

De Jure Hukuk EkibiOkuma süresi: ~3 dakika
Hukuka Uygunluk
TBK 63
TBK 64
Meşru Savunma
Zarar Görenin Rızası

Yapay zeka uyarısı

Bu blog yazısında bağlantı verilen mahkeme kararları gerçektir ve doğruluğu garanti edilmektedir ancak blog yazısı yapay zeka tarafından üretilmiştir ve hata içerebilir. Açıklamak gerekirse; linkle tıklanarak açılan karar dokumanlarının doğruluğu garanti edilmektedir. Ancak linkle açılmayan, doğrudan blog yazısında geçen her ifade; bunlara blog yazısında yer alan künye bilgileri de dahil olmak üzere yapay zeka tarafından üretilmiştir ve hata içerebilir.

Türk Borçlar Kanunu’nun (TBK) 63. maddesi, bir fiilin zarara yol açmış olsa dahi hangi durumlarda "hukuka aykırı" sayılmayacağını (hukuka uygunluk sebeplerini) düzenlemektedir. Bu sebeplerin varlığı halinde, ortada tazminat yükümlülüğü doğuran bir haksız fiilden söz edilemez.

1. Hukuka aykırılığı ortadan kaldıran sebepler nelerdir?

Hukuk sistemimizde bir fiilin hukuka aykırılığını; rıza, kamu yararı, meşru savunma, zorda kalma (zaruret) ve yasal yetkinin kullanılması gibi unsurlar ortadan kaldırır.

"Zarar görenin rızası, daha üstün nitelikte özel veya kamusal yarar, zarar verenin davranışının haklı savunma niteliği taşıması, yetkili kamu makamlarının müdahalesinin zamanında sağlanamayacak olması durumunda kişinin hakkını kendi gücüyle koruması veya zorunluluk hâllerinde de fiil, hukuka aykırı sayılmaz." (Adana BAM 17. HD, 2025/1855 K.).

Emsal Karar

2. Kanunun verdiği yetkiye dayanan bir fiil ne zaman hukuka aykırı sayılmaz?

Bir eylem kanunla tanınmış bir yetkinin kullanılması amacıyla ve bu yetkinin sınırları içinde kalmak kaydıyla gerçekleştirilmişse, zarar doğsa bile hukuka uygundur.

"TBK'nun 63.maddesi "Kanunun verdiği yetkiye dayanan ve bu yetkinin sınırları içinde kalan bir fiil, zarara yol açsa bile, hukuka aykırı sayılmaz. Zarar görenin rızası, daha üstün nitelikte özel veya kamusal yarar, zarar verenin davranışının haklı savunma niteliği taşıması, yetkili kamu makamlarının müdahalesinin zamanında sağlanamayacak olması durumunda kişinin hakkını kendi gücüyle koruması veya zorunluluk hâllerinde de fiil, hukuka aykırı sayılmaz." hükmünü içermektedir." (İstanbul 11. ATM, 2018/397 K.).

Emsal Karar

3. Zarar görenin rızası hukuka aykırılığı ortadan kaldırır mı?

Zarar görenin fiilden önce veya fiil sırasında verdiği geçerli bir rıza, eylemi hukuka uygun hale getirir. "Kural olarak zarar görenin zarara razı olması, hukuka uygunluk sebebi teşkil eder. Zira hak, bir anlamda hukuk düzeninin bireylerin iradesine tanıdığı bir yetki olduğundan, her kişi kendisine tanınan bu yetkiden kural olarak vazgeçebilir. Örneğin bir vazonun kırılmasına önceden rıza gösteren kişinin, vazosunu kıran faile karşı tazminat talebinde bulunması mümkün değildir. Çünkü vazo üzerindeki hak zarar görenin serbestçe tasarruf edebileceği bir mülkiyet hakkı olduğundan rıza, failin fiilini hukuka uygun hâle getirir. Ancak rızanın (muvafakatin) geçerli olması için, hem içeriği itibariyle kanuna, ahlaka ve kişilik hakkına uygun olması hem de hukukî işlemin diğer geçerlilik şartlarını (ehliyet, iradenin sıhhatli olması, şekil vs.) taşıması gerekir." (HGK, 2021/900 K.).

Emsal Karar

4. Haklı savunma (meşru müdafaa) durumu tazminat sorumluluğunu engeller mi?

Meşru müdafaa, bir saldırıyı defetmek amacıyla yapılan orantılı karşı koyma eylemidir. "Haklı savunmada bulunan, saldıranın şahsına veya mallarına verdiği zarardan sorumlu tutulamaz. Kendisini veya başkasını açık ya da yakın bir zarar tehlikesinden korumak için diğer bir kişinin mallarına zarar verenin, bu zararı giderim yükümlülüğünü hâkim hakkaniyete göre belirler." (İstanbul 11. ATM, 2018/397 K.).

Emsal Karar

Sonuç

TBK m. 63 ve 64 çerçevesinde; kanun yetkisi, haklı savunma, zarar görenin rızası, zorunluluk hali ve üstün kamu yararı gibi nedenler, bir fiili hukuka uygun hale getirir. Bu nedenlerin varlığı durumunda, failin fiili başından itibaren hukuka uygun kabul edilir ve tazminat sorumluluğu doğmaz. Ancak bu hakların kullanımı sınırlar ve dürüstlük kuralları ile kısıtlıdır.

KAYNAKÇA / EMSAL KARAR ATIFLARI

  1. Adana BAM 17. HD, E. 2024/1677, K. 2025/1855, T. 09.12.2025 https://app.dejure.ai/dokuman/9f0fc6f7-f554-4e9a-9595-6523355db2ca
  2. İstanbul 11. ATM, E. 2013/289, K. 2018/397, T. 26.04.2018 https://app.dejure.ai/dokuman/fcc7f239-60a9-42b4-a4d8-6225e5538a54
  3. Yargıtay HGK, E. 2021/532, K. 2021/900, T. 01.07.2021 https://app.dejure.ai/dokuman/6166d3e7-77c8-4180-a0ab-7131c44e925f