Idari İşlemin Hukuka Aykırılığının Tipik Örnekleri ve İptal Kararının Davacı ve İdare Açısından Hukuki Sonuçları

Aşağıdaki değerlendirme, idare hukuku ilkeleri doğrultusunda idari işlemin hukuka uygunluk denetimi, iptal kararının sonuçları ve hukuk devleti ilkesi konularına ilişkin Danıştay kararlarını esas almaktadır. Emsal niteliğindeki kararlarda, idari işlemlerin yetki, şekil ve amaç (maksat) unsurlarına aykırılıklar sıkça işlenmiş; iptal kararlarının davacı ve idare açısından hukuki sonuçları vurgulanmış ve iptal davalarının hukuk devleti ilkesini destekleyici rolüne dikkat çekilmiştir.

1. İdari İşlemin Yetki, Şekil ve Amaç Unsurları Açısından Hukuka Aykırılığının Tipik Örnekleri

a) Yetki Unsuruna Aykırılık

• Bir idari işlemin, kanunla veya düzenleyici işlemlerle belirlenen yetkili makam tarafından tesis edilmemesi durumunda “yetki yönünden” hukuka aykırılık ortaya çıkar.
• Örneğin, Danıştay 4. Daire, E. 2023/11980 K. 2023/6681 T. 30.11.2023 (belge bağlantısı) kararında, ilgili idarenin (bakanlık veya belediye vb.) sahip olduğu yetkinin, alt kademeye devredilip devredilemeyeceği veya yetkinin aşılması konuları incelenmiş; “yetki devrinin şekil ve usule uygun yapılmaması” hâlinde işlemin iptal edilmesi gerektiğine vurgu yapılmıştır.

b) Şekil Unsuruna Aykırılık

• İdari işlemin oluşturulması sürecinde öngörülen usul ve şekil kuralları (örneğin gerekli onayların alınmaması, eksik imza, savunma hakkı tanınmaması vb.) ihlâl edilirse “şekil” yönünden hukuka aykırılık söz konusu olur.
• Danıştay 10. Daire, E. 2019/965 K. 2021/6126 T. 09.12.2021 (belge bağlantısı) kararında; idarenin, hakkında işlem tesis ettiği kişiyi hukuki dinlenme hakkından mahrum bırakması veya kanuni usulleri eksik uygulaması sebebiyle işlemin iptaline gidilebileceği belirtilmiş, işlemlerin şekil unsurundaki eksikliklerin sıklıkla iptal nedeni oluşturduğu vurgulanmıştır.

c) Amaç (Maksat) Unsuruna Aykırılık

• İdarenin işlem tesis ederken kamu yararı dışında bir amaç gütmesi ya da kişisel-saiklerle hareket etmesi, “amaç unsuru” bakımından hukuka aykırılık doğurur.
• Pek çok kararda, söz konusu işlemin gerçekte yargı kararını bertaraf etme yahut keyfi uygulama amacı güttüğü anlaşılırsa, amaç yönünden iptaline karar verildiği ifade edilir.

2. İptal Kararının Davacı ve İdare Açısından Hukuki Sonuçları ve Davacının Eski Durumuna İadesi

a) İptal Kararının Hukuki Etkisi ve Davacıya Sağladığı Haklar

• İptal davasında verilen karar, kural olarak geriye etkili sonuç doğurur. İptal edilmiş işlem, “hiç tesis edilmemiş gibi” hukuk düzeninden çıkar.
• Danıştay İdare Dava Daireleri Kurulu, E. 2020/3026 K. 2021/16 T. 13.01.2021 (belge bağlantısı) kararında, iptal kararının, “işlemin tesis edildiği tarih itibarıyla ortadan kalkması” sonucu doğurduğu ve davacının önceki hukuki durumuna dönme hakkına sahip olduğu vurgulanmıştır.
• Davacı, iptal kararı sonrası eski statüsüne (memurluk, ruhsat hakkı, kadro, vb.) iade edilmeli; maddi kayıplara uğramışsa bunların giderilmesi için ek tazminat davaları da açabilmelidir.

b) İptal Kararının İdare Açısından Sonuçları

• İdare, iptal kararını derhal ve gecikmeksizin yerine getirmek zorundadır. Hukuka aykırı işlemle yaratılan sonuçlar ortadan kaldırılmalı; gerekirse yeni ve hukuka uygun bir işlemin yapılması gerekiyorsa, bu işlem iptal kararının gerekçesine uygun şekilde tesis edilmelidir.
• İdarenin iptal kararını uygulamaması veya geciktirmesi, “mahkeme kararlarının yerine getirilmemesi” sonucunu doğuracağından hukuka aykırılığı sürdürür. Bu da sorumluluk ve tazminat davalarına yol açabilir.

c) Eski Duruma İade (Restitutio in integrum)

• İptal kararından sonra, davacının işlemden önceki pozisyonuna dönmesi asıldır. Örneğin, bir disiplin cezası iptal edilince, o ceza hiç verilmemiş gibi eski göreve veya haklara yeniden kavuşmak esastır.
• Yargı kararlarının “etkili” olması ve mağduriyeti gidermesi için, idarenin pozitif bir edimde (örneğin, atama, ödeme, lisans yenileme vb.) bulunması gerekebilir.

3. Bu Tür Mahkeme Kararlarının Hukuk Devleti İlkesini Desteklemesi ve Hukuka Aykırı İdari İşlemlerin Önlenmesindeki Rolü

• Hukuk devleti ilkesinin temel dayanağı, idarenin tüm eylem ve işlemlerinin yargı denetimine tabi olmasıdır. İdarenin hukuka aykırı işlemlerinin iptali, hukuksuzluğun giderilmesini ve bireylerin hukuk güvenliğini sağlar.
• Yargı organlarınca verilen iptal kararları, idareyi keyfi uygulamalara karşı sınırlar, yetkinin doğru kullanılmasını teşvik eder ve kişilerin temel hak ve özgürlüklerine yönelik olası ihlalleri en aza indirir.
• Nihayetinde iptal davaları; idarenin “kamu gücü”nü kanuna ve hukuka uygun şekilde kullanmasını sağlar, yönetimin keyfiliğini engeller ve “idarenin işlemlerinin kanuniliği” prensibini somutlaştırır.

Yararlanılan Emsal Karar Örnekleri (DocumentID’leriyle)

1. Danıştay 4. Daire, E. 2023/11980 K. 2023/6681 T. 30.11.2023
   [Karar Metni (04fd5f0d-4476-4399-baa9-d0c537153ef0)]

2. Danıştay 10. Daire, E. 2019/965 K. 2021/6126 T. 09.12.2021
   [Karar Metni (a9291738-fc7d-4262-a9fc-8bfe11194076)]

3. Danıştay İdare Dava Daireleri Kurulu, E. 2020/3026 K. 2021/16 T. 13.01.2021
   [Karar Metni (0b1b2c55-b360-48f8-a3a5-91757a22e159)]

Not: Yukarıdaki karar bağlantıları, “documentID” baz alınarak oluşturulmuş olup
https://app.dejure.ai/dokuman/[documentID]
formatındadır. Metinde yer verilen özet bilgiler, ilgili yargı kararlarının belirli pasajlarına ve özet değerlendirmelere dayanmaktadır. Tarafların somut uyuşmazlık detayları karar metinlerinden incelenmelidir.

Sonuç itibarıyla, idari işlemlerin yetki, şekil ve amaç unsurlarına aykırı olduğu tespit edildiğinde iptal kararı verilmekte; bu iptal, işlemi “tarihî olarak” tüm hukuki sonuçlarıyla ortadan kaldırarak davacının eski durumuna dönüşünü sağlamaktadır. Böylece, hukuka aykırı idari işlemlerin varlığı sona erdirilmekte; hem davacı bakımından hukuki güvence tesis edilmekte hem de hukuk devleti ilkesi güçlü bir yargısal denetim mekanizması sayesinde hayata geçirilmektedir.