Blog

İrade Bozuklukları: Yanılma ve Aldatmanın Sözleşmeye Etkisi

Türk Borçlar Kanunu kapsamında yanılma (hata) ve aldatma (hile) hallerinin sözleşmenin geçerliliğine etkisi, esaslı yanılma kriterleri ve iptal hakkı.

De Jure Hukuk EkibiOkuma süresi: ~3 dakika
İrade Bozuklukları
Yanılma
Aldatma
Hata
Hile
TBK 30
Sözleşmenin İptali

Yapay zeka uyarısı

Bu blog yazısında bağlantı verilen mahkeme kararları gerçektir ve doğruluğu garanti edilmektedir ancak blog yazısı yapay zeka tarafından üretilmiştir ve hata içerebilir. Açıklamak gerekirse; linkle tıklanarak açılan karar dokumanlarının doğruluğu garanti edilmektedir. Ancak linkle açılmayan, doğrudan blog yazısında geçen her ifade; bunlara blog yazısında yer alan künye bilgileri de dahil olmak üzere yapay zeka tarafından üretilmiştir ve hata içerebilir.

Türk Borçlar Kanunu (TBK), sözleşme kurulurken tarafların iradelerinin özgür ve gerçek duruma uygun olmasını esas alır. İradenin yanılma (hata) veya aldatma (hile) yoluyla sakatlanması durumunda, kanun mağdur tarafa sözleşmeyi iptal etme veya sözleşmeyle bağlı olmama hakkı tanır.

1. Esaslı yanılma durumunda sözleşmenin akıbeti ne olur?

Sözleşme kurulurken "esaslı" bir yanılmaya düşen taraf, bu sözleşmeyle bağlı kalmama ve sözleşmeyi geçmişe etkili olarak ortadan kaldırma (iptal etme) hakkına sahiptir. Esaslı yanılmaya düşen taraf, sözleşme ile bağlı olmaz. (...) Hataya düşen taraf, isterse iptal hakkını kullanmak suretiyle hukuki ilişkiyi geçmişe etkili olarak ortadan kaldırabilir ve verdiği şeyi geri isteyebilir.

Emsal Karar

2. Hangi tür yanılmaların esaslı sayıldığına dair örnekler nelerdir?

Kanun, hangi tür hataların sözleşmenin geçerliliğini etkileyecek kadar önemli olduğunu örneklerle belirlemiştir. TBK m. 31 uyarınca özellikle şu haller esaslıdır:

  • Sözleşmenin Niteliğinde Yanılma: Kurulmak istenen sözleşmeden tamamen farklı bir sözleşme türü için irade beyan edilmesi.
  • Konuda Yanılma: Gerçekte istenenden başka bir konu için irade açıklanması.
  • Kişide Yanılma: Belirli nitelikleri nedeniyle bir kişiyle sözleşme yapmak istenirken başka biriyle yapılması.
  • Miktarda Yanılma: Üstlenilmek istenenden önemli ölçüde fazla veya az bir edim için irade açıklanması.

Emsal Karar

3. Aldatma sonucu yapılan sözleşmelerde yanılmanın esaslı olup olmaması fark eder mi?

Aldatma (hile) durumunda kanun, mağduru daha geniş bir koruma altına almıştır. Aldatılan tarafın düştüğü hatanın "esaslı" olması şart değildir; aldatılmış olması sözleşmeden kurtulması için yeterlidir. "Taraflardan biri, diğerinin aldatması sonucu sözleşme yapmışsa, yanılma esaslı olmasa bile, sözleşmeyle bağlı değildir." (Antalya 3. ATM, 2022/441 K.).

Emsal Karar

4. Esaslı olmayan yanılma durumunda sözleşme geçerli midir?

Hukuk güvenliği gereği, her küçük hata sözleşmenin iptaline yol açmaz. "Esaslı olmayan yanılmada sözleşmenin geçerliliği kesin olup, burada yapılan sözleşme iptal edilemez." (Yargıtay 7. HD, 2021/2018 K.).

Emsal Karar

Sonuç

Yargı kararları ışığında; esaslı yanılma sözleşmeyi askıda geçersiz hale getirir ve mağdur tarafa 1 yıllık hak düşürücü süre içinde iptal hakkı tanır. Ancak aldatma durumunda, yanılanın düştüğü hatanın esaslı olup olmadığına bakılmaksızın sözleşmeyle bağlılık ortadan kalkar. Esaslı olmayan (basit) yanılmalar ise sözleşmenin geçerliliğini etkilemez.

KAYNAKÇA / EMSAL KARAR ATIFLARI

  1. Hukuk Genel Kurulu, E. 2021/462, K. 2023/247, T. 22.03.2023
  2. Antalya 3. Asliye Ticaret Mahkemesi, E. 2021/815, K. 2022/441, T. 31.05.2022
  3. İstanbul 9. Asliye Ticaret Mahkemesi, E. 2024/38, K. 2024/526, T. 24.09.2024
  4. İstanbul Anadolu 4. Asliye Ticaret Mahkemesi, E. 2022/432, K. 2024/904, T. 04.12.2024
  5. Yargıtay 7. Hukuk Dairesi, E. 2021/3427, K. 2021/2018, T. 18.10.2021