Yapay zeka uyarısı
Bu blog yazısında bağlantı verilen mahkeme kararları gerçektir ve doğruluğu garanti edilmektedir ancak blog yazısı yapay zeka tarafından üretilmiştir ve hata içerebilir. Açıklamak gerekirse; linkle tıklanarak açılan karar dokumanlarının doğruluğu garanti edilmektedir. Ancak linkle açılmayan, doğrudan blog yazısında geçen her ifade; bunlara blog yazısında yer alan künye bilgileri de dahil olmak üzere yapay zeka tarafından üretilmiştir ve hata içerebilir.
KASTEN İŞLENEN SUÇLARDA HAPİS CEZASININ HAK YOKSUNLUKLARINA ETKİSİ VE EMSAL KARARLAR
5237 sayılı Türk Ceza Kanunu’nun (“TCK”) 53. maddesi, kasten işlenen suçtan dolayı hapis cezasına mahkûmiyet hâlinde hangi haklardan mahrum kalınacağını ve hangi istisnaların geçerli olacağını düzenlemektedir. Aşağıdaki sorular, ilgili mevzuat ve yargı içtihatları ışığında cevaplanmıştır.
1. Kasten İşlenen Suçtan Dolayı Hapis Cezası Alan Bir Kişi Hangi Haklardan Mahrum Kalır?
TCK m. 53/1, kasten işlenen bir suç sonucu hapis cezasına mahkûm olunduğunda “kanuni sonuç” olarak kişiyi bazı hakları kullanmaktan yoksun bırakır. Bu haklar arasında;
- Sürekli, süreli veya geçici kamu görevi üstlenmek (örnek: memuriyet, belediye hizmetleri, TBMM üyeliği vb.),
- Seçme ve seçilme hakkı (diğer siyasi haklar dâhil),
- Velayet hakkı, vesayet veya kayyımlık hizmetinde bulunmak,
- Vakıf, dernek, sendika, şirket, kooperatif ve siyasi parti yöneticisi veya denetçisi olmak,
- Bir kamu kurumunun veya kamu kurumu niteliğindeki meslek kuruluşunun iznine tâbi bir meslek veya sanatı serbest olarak icra etmek,
bulunmaktadır. Kişi, hapis cezasının infazı tamamlanıncaya kadar bu hakları kullanamaz.
Emsal Karar:
- Danıştay İdare Dava Daireleri Kurulu, E. 2021/956 K. 2021/3499 T. 30.12.2021
(https://app.dejure.ai/dokuman/33b0b4c6-be45-43cd-aded-1a56f9595849)
Bu kararda, kasten işlenen bir suçtan dolayı hapis cezasına mahkûm olmanın, TCK 53’te öngörülen hak yoksunluklarını doğurduğu ve söz konusu hakları ceza infazına dek kullanılamayacağı vurgulanmıştır.
2. Hapis Cezası Ertelenen veya Denetimli Serbestlik Uygulanan Hükümlülerin Hakları Nasıl Etkilenir?
TCK m. 53/3, hapis cezası ertelenmiş, denetimli serbestlik tedbiri uygulanarak infaz edilmiş ya da koşullu salıverilmiş hükümlüler açısından bazı istisnalar getirmektedir. Bu istisnalar özellikle kişinin kendi altsoyu üzerindeki velayet, vesayet veya kayyımlık yetkilerinde geçerlidir. Ayrıca, birinci fıkra (e) bendindeki “belirli meslek veya sanatı icra etmekten yoksun bırakılma” hususunda, mahkeme bu hak yoksunluğunun uygulanmamasına da karar verebilir.
Örneğin, cezası ertelenen bir kişi, kendi altsoyu dışındaki velayet/vesayet hakkından hâlen yoksun kalabilecektir. Ancak altsoyu üzerindeki velayet ve benzeri haklar, kanunda istisna kapsamındadır.
Emsal Karar:
- Yargıtay 7. Ceza Dairesi, E. 2020/7193 K. 2021/992 T. 25.01.2021
(https://app.dejure.ai/dokuman/fafb9e86-2cea-48fd-aa17-5c06ee86dfe2)
Kararda, ertelenen hapis cezası kapsamında sanığın altsoyu üzerindeki velayet hakkına ilişkin yoksunluğun uygulanmayacağı, ancak altsoyu dışında vesayet/kayyımlık vb. hakların infaz bitene dek kısıtlı kalabileceği belirtilmiştir.
3. Kısa Süreli Hapis Cezası Alan veya Suçu İşlediğinde 18 Yaşından Küçük Olanlar İçin Hak Yoksunluğu Uygulanır mı?
TCK m. 53/4 uyarınca, kısa süreli hapis cezaları (örneğin 1 yıl ve altında hapis cezası) ertelenmiş olan kişiler ile suçu işlediğinde 18 yaşından küçük olanlar bakımından, TCK m. 53/1’deki hak yoksunlukları uygulanmaz. Yani, kısa süreli hapis cezası ertelenmişse veya fail 18 yaşından küçükse, kasten işlenen suçlardan dolayı belirli haklardan yoksun bırakılma hükmü devreye girmez.
Emsal Karar:
- Danıştay 8. Daire, E. 2019/6246 K. 2021/4733 T. 21.10.2021
(https://app.dejure.ai/dokuman/63d7b504-dd3c-46ea-a219-8ac1143ec1a6)
Kararda, TCK m. 53/4 hükmü doğrultusunda, kısa süreli hapis cezası alanların veya suçu işledikleri tarihte reşit olmayanların genel hak yoksunluklarına tabi tutulamayacağına dair değerlendirme yapılmıştır.
4. Hakların Kötüye Kullanılması Durumunda Ek Yaptırımlar Nelerdir ve Nasıl Uygulanır?
TCK m. 53/5 hükmü, belirli bir hak veya yetkinin kötüye kullanılması suretiyle suç işlenmesi hâlinde, infazdan sonraki bir dönemde de ek süreli bir yasaklama tedbirinin uygulanabileceğini öngörür. Örneğin, kişinin mesleğini veya sürücü belgesini kötüye kullanarak işlediği suçlarda, mahkeme hapis cezasına ek olarak, söz konusu ehliyet/belgenin ya da mesleğin icrasını cezanın yarısı ila bir katı süreyle yasaklayabilir.
Bu yaptırım;
- Hapis cezasının infazından sonra başlar,
- Amaç, ilgili hak veya yetkinin yeniden kötüye kullanılmasını engellemektir.
Emsal Karar:
- Kamu İhale Kurulu Uyuşmazlık Kararı, E. 2024/UY.II-1278 T. 09.10.2024
(https://app.dejure.ai/dokuman/65c1b332-af87-4ca1-978e-ae00863577d8)
Bu kararda, TCK m. 53/5’te öngörülen ve hak veya yetkinin kötüye kullanılmasıyla işlenen suçlar dolayısıyla getirilen ek yasaklama sürelerinin nasıl uygulanacağı somut olarak örneklendirilmiştir.
Sonuç
- TCK m. 53, kasten işlenen suçlardan dolayı hapis cezasına mahkûm olan kişilerin, cezanın infazı tamamlanıncaya dek bazı temel hakları kullanmasını engelleyen bir güvenlik tedbirini düzenlemektedir.
- Hapis cezası ertelenmiş ya da denetimli serbestlik uygulanmış hükümlüler yönünden altsoya ilişkin velayet ve benzeri haklarda istisna getirilmekte, ayrıca bazı hak yoksunluklarının (ör. meslek veya sanat icrası) uygulanmaması hâkimin takdirine bırakılmaktadır.
- Kısa süreli hapis cezası ertelenen kişiler veya 18 yaşından küçük failler, TCK m. 53/1’deki genel hak yoksunluklarından muaf tutulmuştur.
- Hak veya yetkilerin kötüye kullanılması suretiyle suç işlenmesi hâlinde, TCK m. 53/5’e göre ek süreli yasaklama getirilmesi mümkündür.
Yargı mercileri, bu hükümleri somut olayların özelliklerini gözeterek uygular ve koşulları oluştuğunda hapis cezası yanında hak yoksunluğu, ya da hak yoksunluğunun kaldırılması (ör. yasaklanmış hakların geri verilmesi) hususlarında karar verir.