Kesinleşmiş İstinaf Kararlarında İtiraz ve Olağanüstü Kanun Yolları

KESİNLEŞMİŞ İSTİNAF KARARLARINDA İTİRAZ ve OLAĞANÜSTÜ KANUN YOLLARI

Türk yargı sisteminde istinaf, ilk derece mahkemelerince verilen kararların hem maddi hem de hukuki yönden denetlendiği bir olağan kanun yoludur. İstinaf incelemesi neticesinde bazı kararlar kesin nitelik kazanır. Ancak hukuki güvenlik, adil yargılanma ve kesin hükmün istikrarı prensipleri birlikte değerlendirildiğinde, istinaf incelemesi sonunda kesinleşmiş kararlara karşı da istisnaî durumlarda başvurma imkânı sağlayan olağanüstü kanun yolları mevcuttur.

Aşağıda, kesinleşmiş istinaf kararlarına dair dört temel soru kapsamında özet bilgilere ve dayandıkları bazı Yargıtay/Danıştay içtihatlarına yer verilmiştir.

---

1. KESİNLEŞMİŞ İSTİNAF KARARLARINA HANGİ İSTİSNAİ DURUMLARDA İTİRAZ EDİLEBİLİR?

İstinaf mercii (bölge adliye/bölge idare mahkemesi) tarafından kesin olarak verilen veya yasa gereğince başka kanun yollarına tabi olmayan kararlar, kural olarak artık olağan kanun yolu incelemesi dışındadır. Ancak olağanüstü nitelikteki bazı kanun yolları söz konusu olup bunlar istisnai durumlardaki büyük hukuka aykırılıkları düzeltmeyi amaçlar:

1. Kanun Yararına Temyiz (HMK m. 363)

   • İlk derece veya istinaf incelemesinden geçmeden kesinleşmiş kararlarda, kamu yararı düşüncesiyle Adalet Bakanlığı veya Yargıtay Cumhuriyet Başsavcılığı resen harekete geçerek kanun yararına temyiz yoluna gidebilir.
   • Bu yol, normal istinaf/temyiz hakkı süresi geçirilmiş yahut karar doğrudan kesin nitelikte ise (ve bu kesinleştirme hukuka aykırıysa) devreye girer.

2. Yargılamanın Yenilenmesi (CMK m. 311 vb. / HMK m. 375)

   • Ceza ve hukuk yargılamasında, kesinleşmiş bir kararın ciddi hukuka aykırılık, yeni delil veya Avrupa İnsan Hakları Mahkemesi kararı gibi belirli yasal sebeplerle tekrar incelenmesini sağlayan olağanüstü kanun yoludur.
   • İstinafın kesin olarak bitirdiği kararlarda da, yasanın aradığı koşullar doğduğunda yargılamanın yenilenmesi istenebilir.

3. Bölge Adliye Mahkemesi / Danıştay Cumhuriyet Başsavcılığı İtirazı

   • Ceza ve idari yargıda kısıtlı olmak üzere, özel düzenlemelerle istinaf incelemesinden sonra kesinleşen kararların üst merci önüne getirilmesini mümkün kılan başvurular mevcuttur (örneğin CMK m. 308 ve 308/A).

Atıf:
Yargıtay 11. Hukuk Dairesi, E. 2022/938 K. 2022/4375 T. 02.06.2022
Link
Bu kararda, “HMK’nın 363. maddesi uyarınca istinaf incelemesinden geçmeden kesinleşmiş kararlar yönünden, kanun yararına temyiz yolunun bir olağanüstü kanun yolu olduğu” ifade edilmiştir.

---

2. İSTİNAF KARARLARININ KESİNLEŞMESİ NE ANLAMA GELİR VE BU KESİNLEŞME HANGİ DURUMLARDA BOZULABİLİR?

Kesinleşme, bir yargı kararının olağan kanun yollarına başvurulmasıyla veya bu yollar tüketilmeden kapalı veya süre geçirilmesi sonucu son hâlini alması ve bağlayıcı hale gelmesi demektir. İstinaf kararları da:

• Ya kanun esasen temyizi kapamıştır (kıymet veya konu itibariyle kararın nihai ve kesin nitelikte olması).
• Ya da temyiz yolu açık olmasına rağmen süresinde başvurulmaması veya temyizin reddi/onama gibi sonuçlarla “şekli anlamda kesinleşmesi.”

Ancak şu hâllerde istinafta kesinleşmiş bir karar yeniden sorgulanabilir:

1. Olağanüstü Kanun Yollarına Başvuru

   • Yukarıda değinildiği gibi, “kanun yararına temyiz” veya “yargılamanın yenilenmesi” gibi yollar, kesinleşme halini ortadan kaldırabilecek veya kararı kısmen düzeltilebilecek/yeni karar verilmesini sağlayabilecek mekanizmalardır.

2. Varsa Diğer Özel Düzenlemeler

   • Bazı özel kanunlarda, istinaf kararının “kesin” olduğu belirtilse de, Anayasa ve temel usul ilkeleri gereği olağanüstü denetim mekanizmaları yine devreye sokulabilir.

Atıf:
Yargıtay 9. Hukuk Dairesi, E. 2023/14426 K. 2023/11772 T. 12.09.2023
Link
Kararda, “kesinleşmiş hükümlere karşı ancak olağanüstü kanun yollarıyla itiraz edilebileceği, bu yolların da sınırlı olup hukuki yarar ve kamu yararı ölçütleriyle işleyeceği” belirtilmiştir.

---

3. KESİNLEŞMİŞ İSTİNAF KARARLARINA KARŞI HANGİ KANUN YOLLARI MEVCUTTUR?

1. Kanun Yararına Temyiz (HMK m. 363 / CMK m. 309)

   • Hukuk yargılamasında Adalet Bakanlığı veya Yargıtay Cumhuriyet Başsavcılığı, ceza yargılamasında Yargıtay Cumhuriyet Başsavcılığı, kesinleşmiş kararın hukuka aykırılığını tespit ederse kanun yararına temyiz yoluna gidebilir.

2. Yargılamanın Yenilenmesi (HMK m. 375 / CMK m. 311)

   • Maddi gerçeği ortaya çıkarmak veya ağır hukuka aykırılıkları gidermek maksadıyla kesinleşmiş kararların yeniden incelenmesini sağlayan olağanüstü kanun yoludur.

3. Bölge Adliye Mahkemesi / Danıştay/ Yargıtay Başsavcılık İtirazı

   • Özellikle ceza ve idari yargı sisteminde, Cumhuriyet Başsavcılıkları istisnai durumlarda kesinleşmiş kararlara itiraz edebilir (CMK m. 308, 308/A vb.).

4. Anayasa Mahkemesine Bireysel Başvuru

   • Temel hak ve özgürlüklere aykırılık iddiasıyla, iç hukuk yolları tükenmişse AYM’ye başvurulabilir. Bu, olağan bir kanun yolu olmamakla birlikte, kesinleşmiş yargı kararının Anayasa’ya aykırı yönleri varsa gündeme gelir.

Atıf:
3. Ceza Dairesi, E. 2020/23520 K. 2020/18748 T. 14.12.2020
Link
Bu kararda, “Kanun yolları olağan (itiraz, istinaf, temyiz) ve olağanüstü (kanun yararına bozma, yargılamanın yenilenmesi vs.) olarak sınıflandırılmıştır; kesinleşmiş hükümlere yalnızca olağanüstü yollarla gidilebileceği” açıkça belirtilmiştir.

---

4. HUKUKİ GÜVENLİK ve YARGILAMANIN KESİNLİĞİ PRENSİPLERİ İLE KESİNLEŞMİŞ İSTİNAF KARARLARINA İTİRAZ HAKKI ARASINDAKİ DENGE NASIL KURULMALIDIR?

• Kesinleşme, uyuşmazlıkların sonsuza dek devamını engeller; hukuki belirlilik sağlar.
• Ancak, temel hak ihlalleri veya bariz hukuka aykırılıklar söz konusu ise, adil yargılanma gereği “olağanüstü itiraz yolları” devreye girerek hakkaniyeti sağlar.
• Yargılamanın makul sürede sonuçlanması ile ağır hukuka aykırılıkları giderme ihtiyacı arasında bir denge kurulur.
• Bu nedenle, olağanüstü kanun yolları sıkı koşullara bağlanmıştır (örneğin “kamu yararı” ölçütü, yeni deliller, ağır usul hataları vb.).

Atıf:
Danıştay 2. Daire, E. 2022/2124 K. 2023/284 T. 23.01.2023
Link
Kararda, “Yargılamanın kesinleşmesi sonrası da bazı istisnai itiraz imkânlarının öngörülmesinin, hak arama hürriyeti ve adil yargılanma ile hukuki güvenlik ilkeleri arasındaki dengeyi korumak amacı güttüğü” ifade edilmiştir.

---

SONUÇ

1. Kesinleşmiş istinaf kararlarına karşı doğrudan olağan kanun yolu başvurusu kural olarak mümkün değildir. Ancak kanun, olağanüstü yollarla (kanun yararına temyiz, yargılamanın yenilenmesi vb.) “kesin” kararları denetleme olanağı tanımıştır.
2. İstinaf kararının kesinleşmesi, normal şartlarda hukuki istikrarı temin eder. Ancak ağır hukuka aykırılık veya sonradan ortaya çıkan önemli yeni deliller gibi sebepler, kesinleşmiş kararların da incelenmesini gündeme getirebilir.
3. Bu sistem, adalet ile hukuki istikrar arasında denge kurmayı amaçlar; aksi takdirde yargı kararları hiçbir zaman kesin hüküm niteliği kazanamayacak, taraflar bakımından güvensizlik ortamı sürecektir.

---

ÖRNEK ATIFLAR VE LİNKLER

1. Yargıtay 11. Hukuk Dairesi, E. 2022/938 K. 2022/4375 T. 02.06.2022
   https://app.dejure.ai/dokuman/220ad4b7-3548-40e7-8789-7727d972b5df

2. Danıştay 2. Daire, E. 2022/2124 K. 2023/284 T. 23.01.2023
   https://app.dejure.ai/dokuman/39dc6f7a-ce56-4377-90eb-a83fa0f86725

3. Yargıtay 9. Hukuk Dairesi, E. 2023/14426 K. 2023/11772 T. 12.09.2023
   https://app.dejure.ai/dokuman/85c5583c-cd2d-4dcb-8404-eb5bada19426

4. Yargıtay 3. Ceza Dairesi, E. 2020/23520 K. 2020/18748 T. 14.12.2020
   https://app.dejure.ai/dokuman/92abd1f2-5107-44d9-a261-bfcb04172774

Bu kararlar, kesinleşmiş istinaf (bölge adliye/bölge idare mahkemesi) kararlarının hangi hâllerde ve hangi yollarla yeniden incelenebileceğine ilişkin ilkeleri vurgulayarak, hukuki güvenlik ve hakkaniyet arasında gözetilen dengeyi göstermektedir.