Yapay zeka uyarısı
Bu blog yazısında bağlantı verilen mahkeme kararları gerçektir ve doğruluğu garanti edilmektedir ancak blog yazısı yapay zeka tarafından üretilmiştir ve hata içerebilir. Açıklamak gerekirse; linkle tıklanarak açılan karar dokumanlarının doğruluğu garanti edilmektedir. Ancak linkle açılmayan, doğrudan blog yazısında geçen her ifade; bunlara blog yazısında yer alan künye bilgileri de dahil olmak üzere yapay zeka tarafından üretilmiştir ve hata içerebilir.
Müşterek avarya (General Average) hakkında emsal kararlar işığında değerlendirme
Müşterek avarya (General Average), deniz taşımacılığında gemi ve yükün ortak bir tehlike ile karşılaşması hâlinde, bu tehlikeyi bertaraf etmek amacıyla bile bile yapılan olağanüstü fedakârlık ve masrafların, gemi ve yük değerlerine orantılı olarak paylaştırılmasını ifade eder. Türk Ticaret Kanunu (TTK) m. 1272 vd., müşterek avarya tanımı, şartları ve sonuçlarını düzenlerken; taraflar, çoğunlukla York Anvers Kuralları gibi uluslararası kurallara da atıf yapmaktadır. Aşağıda, emsal mahkeme kararlarına dayanarak müşterek avarya konusundaki önemli hususlar ve sıkça sorulan sorulara yanıtlar yer almaktadır.
1. Müşterek avarya kapsamında hangi tür olağanüstü masraflar ve fedakârlıklar değerlendirilmektedir?
Müşterek avarya, gemi ve yükün karşı karşıya kaldığı ciddi bir tehlikenin bilinçli ve makul bir hareketle engellenmesi veya hafifletilmesi için yapılan olağanüstü (fevkalâde) giderleri ve feda edilen kıymetleri kapsar. TTK m.1272’de de atıfla şu masraflar tipik olarak müşterek avaryaya dâhildir:
- Tehlikeyi önlemek amacıyla yapılan kurtarma faaliyetleri
- Gemi personelinin (kaptan, gemiadamları vs.) tehlike sırasında ek müdahaleleri
- Römorkör hizmeti (çatma, makine arızası veya zor hava koşulları nedeniyle geminin çekilmesi)
- Liman masrafları (gerektiğinde onarım veya ilave emniyet amacıyla girilen barınma limanında yapılan ekstra harcamalar)
- Yük boşaltma ve yeniden yükleme giderleri (tehlike atlatmak için yükün boşaltılması, sonra tekrar gemiye alınması)
- Feda edilen veya hasara uğrayan yük veya gemi kısımları (örneğin yangını söndürmek için bir ambarın suya boğulması)
Örnek Yargı Kararı:
- Bakırköy 3. Asliye Ticaret Mahkemesi, E. 2021/447 K. 2021/781 T. 23.09.2021
(Belge için bağlantı)
Kararda, TTK 1272. maddesi çerçevesinde gemi ve yükü kurtarmak amacıyla yapılan masraf ve fedakârlıkların müşterek avarya olarak nitelendirilebileceği vurgulanmıştır.
2. Müşterek avarya hesaplamasında gemi ve yük değerlerinin orantılı paylaştırılması nasıl uygulanır?
Müşterek avarya ilan edilmesinin ardından, dispeç (hesaplama) raporu hazırlanır. Bu raporda:
- Geminin rayiç değeri (olaydan hemen sonra) belirlenir.
- Yükün piyasa değeri (varsa varsa satılabilir fiyatı üzerinden veya poliçe değeri üzerinden) tespit edilir.
- Müşterek avaryaya konu toplam zarar/masraf hesaplanır.
- Gemi ve yük arasında değerleri oranında paylaştırılır.
Her bir taraf (gemi sahibi, yük sahibi/sigortacısı), dispeç raporunda kendisine düşen payı ödemekle mükelleftir.
Dispeç raporu, çoğunlukla York-Anvers Kurallarına atıf yaparak hazırlanır (TTK m.1273).
Özellikle 2004 York-Anvers Kuralları, masrafların hangi esaslara göre paylaştırılacağını ortaya koyar.
Örnek Yargı Kararı:
- İstanbul 17. Asliye Ticaret Mahkemesi, E. 2019/9 K. 2022/519 T. 14.09.2022
(Belge için bağlantı)
Kararda, müşterek avarya garame hesabının Milletlerarası Denizcilik Komitesi tarafından hazırlanan ve TTK 1273 uyarınca Türkçe’ye çevrilip yayımlanan York-Anvers kurallarına göre yapılacağı belirtilmiştir.
3. Gemi ve yük sahiplerinin değer beyanında bulunmaması veya yanlış beyanda bulunması durumunda süreç nasıl işler?
Dispeç hazırlığı aşamasında, gemi sahibi ve yük sahipleri —veya onların sigortacıları— malın/geminin gerçek değerini bildirmek zorundadır. Yanlış ya da eksik beyan durumunda:
- Eksik veya yanlış beyan, paylaştırmada haksızlığa yol açar. Dispeç raporu yanlış hesaplanırsa, bu rapor ileride itiraza konu olabilir.
- Yanlış beyanın kasten yapıldığı ispatlanırsa, geminin veya yükün ilgili payı hesaba katılmayabilir ya da o payın sahibinin tazminat isteği reddedilebilir.
- Bazı durumlarda TTK 1279 ve devamı maddeleri gereğince, alacakların dava yolu ile yeniden hesaplanması söz konusu olur.
Örnek Yargı Kararı:
- İstanbul 17. Asliye Ticaret Mahkemesi, E. 2019/9 K. 2022/519 T. 14.09.2022
(Belge için bağlantı)
Burada gemi ve yük değerinin beyanında uyuşmazlık yaşanması hâlinde, dispeç raporunun ek belge ve bilirkişi incelemesiyle düzeltilebileceği ifade edilmiştir.
4. Mahkemeler, müşterek avarya davalarında katkı paylarını belirlerken hangi yasal düzenlemeleri ve uluslararası kuralları dikkate almaktadır?
- Türk Ticaret Kanunu (TTK) m.1272-1281: Müşterek avarya tanımı, koşulları, dispeç raporu, hak ve yükümlülükler.
- York-Anvers Kuralları: TTK m.1273’e göre, taraflarca ayrıca kararlaştırılmadıkça, en son tarihli York-Anvers kuralları uygulama rehberi olarak kullanılır.
- Milletlerarası Denizcilik Komitesi tarafından hazırlanan çeviriler: Resmî Gazete veya Türkiye Odalar ve Borsalar Birliği yayınlarında yer alabilir.
- Mahkeme, dispeç raporunu bilirkişi incelemesi ile denetler. Eksik veya yanlış hesaplama görülürse, raporun tashihi veya yeni bir dispeç tayini yapılabilir.
- TTK m.1279 ve devamında, müşterek avarya “garame” payının tahsili ve ödeme usulleri, haksız veya hatalı hesaplamalarla ilgili itiraz süreçleri düzenlenir.
Örnek Yargı Kararı:
- Bakırköy 3. Asliye Ticaret Mahkemesi, E. 2021/447 K. 2021/781 T. 23.09.2021
(Belge için bağlantı)
Kararda mahkeme, müşterek avaryanın TTK ve York-Anvers Kurallarına göre hesaplanması gerektiğini, bilirkişi raporunda deniz hukukuna özgü bu düzenlemelerin göz önünde bulundurulacağını ifade etmiştir.
SONUÇ
- Müşterek avarya, gemi ve yükün ortak tehlikeden kurtarılması amacıyla bilinçli ve gönüllü şekilde yapılan olağanüstü fedakârlık veya masrafları kapsar.
- Dispeç raporuyla toplam müşterek avarya meblağı tespit edilir; gemi ve yükün değerleri oranında paylaştırma yapılır.
- Yanlış/eksik değer beyanı, paylaşımlarda haksızlığa neden olabilir; bu durumda mahkeme bilirkişiler aracılığıyla gerçeğe uygun değeri bulmaya çalışır.
- Türk mahkemeleri, TTK m.1272 vd. ile York-Anvers Kurallarına atıf yaparak karar verir; gerekirse dispeç raporunu denetletip maddi gerçekliğe ve uluslararası uygulamalara uygun hale getirir.
Bu çerçevede, mahkemeler müşterek avarya davalarında Türk Ticaret Kanunu, York-Anvers Kuralları ve uluslararası deniz hukuku mevzuatı doğrultusunda uzman bilirkişilerin hazırladığı dispeç raporunu esas alarak karar vermektedirler.
Not: Yukarıdaki metinde yer alan mahkeme kararları, ilgili doküman kimlikleriyle bağlantılı olarak verilmiştir. Kararların tamamına ilişkin içerik ve ayrıntılar, belirtilen bağlantılarda (dejure.ai/dokuman/[documentID]) incelenebilir.