Yapay zeka uyarısı
Bu blog yazısında bağlantı verilen mahkeme kararları gerçektir ve doğruluğu garanti edilmektedir ancak blog yazısı yapay zeka tarafından üretilmiştir ve hata içerebilir. Açıklamak gerekirse; linkle tıklanarak açılan karar dokumanlarının doğruluğu garanti edilmektedir. Ancak linkle açılmayan, doğrudan blog yazısında geçen her ifade; bunlara blog yazısında yer alan künye bilgileri de dahil olmak üzere yapay zeka tarafından üretilmiştir ve hata içerebilir.
Türk Borçlar Kanunu’nun 77. maddesi, bir kişinin malvarlığında haklı bir hukuki sebep olmaksızın meydana gelen artışın, aleyhine zenginleşilen kişiye geri verilmesi ilkesini düzenler. Bu kurum, malvarlıkları arasındaki adaletsiz kaymaların denkleştirilmesini amaçlayan genel bir borç kaynağıdır.
1. Haklı Bir Sebep Olmaksızın Zenginleşme Nedir?
Sebepsiz zenginleşme; bir edimin ifası, zenginleşen kişinin müdahalesi veya beklenmedik olaylar sonucu gerçekleşebilir. Temel kural, malvarlığındaki artışın geçerli bir hukuki dayanağının bulunmamasıdır.
"Haklı bir sebep olmaksızın, bir başkasının malvarlığından veya emeğinden zenginleşen, bu zenginleşmeyi geri vermekle yükümlüdür. Bu yükümlülük, özellikle zenginleşmenin geçerli olmayan veya gerçekleşmemiş ya da sona ermiş bir sebebe dayanması durumunda doğmuş olur." (İstanbul 2. ATM, 2024/731 K.).
Emsal Karar
- İstanbul 2. Asliye Ticaret Mahkemesi, E. 2023/340, K. 2024/731, T. 06.11.2024 Karar Detayı
2. Sebepsiz Zenginleşmenin Temel Şartları
Yargıtay ve Bölge Adliye Mahkemeleri, bir olayda sebepsiz zenginleşme hükümlerinin uygulanabilmesi için dört ana unsurun bir arada bulunmasını aramaktadır:
- Zenginleşme: Bir kimsenin malvarlığında bir artışın olması veya azalmanın önlenmesi.
- Fakirleşme (Eksilme): Diğer bir kimsenin malvarlığında bir azalmanın meydana gelmesi.
- Uygun Nedensellik Bağı: Zenginleşme ile fakirleşme arasında doğrudan bir illiyet bağının bulunması.
- Haklı Bir Sebebin Yokluğu: Bu değişimi haklı kılan bir sözleşme veya kanun hükmünün bulunmaması.
"sebepsiz zenginleşmeden söz edilebilmesi için bir taraf zenginleşirken diğerinin fakirleşmesi, zenginleşme ile fakirleşme arasında uygun nedensellik (illiyet) bağının bulunması ve zenginleşmenin hukuken geçerli bir nedene dayalı olmaması gerekmektedir." (Yargıtay 3. HD, 2024/2045 K.).
Emsal Karar
- Yargıtay, 3. Hukuk Dairesi, E. 2023/1050, K. 2024/2045, T. 01.07.2024 https://app.dejure.ai/dokuman/5af855a3-1a2c-4c3e-8b8d-5dcff4d105be
3. Zenginleşmenin Dayandığı "Sebepsizlik" Türleri
TBK 77/2 maddesi, haklı sebebin bulunmadığı üç ana durumu özel olarak vurgulamaktadır:
Emsal Karar
- İzmir Bölge Adliye Mahkemesi 4. Hukuk Dairesi, E. 2021/630, K. 2023/2116, T. 20.10.2023 https://app.dejure.ai/dokuman/ef4fade9-7116-4b60-9f1f-32f731a39c94
| Tür | Açıklama | Örnek |
|---|---|---|
| Geçerli Olmayan Sebep | Hukuki işlemin en baştan itibaren sakat veya butlan olması. | Ehliyetsizlik nedeniyle geçersiz olan bir satış sözleşmesi. |
| Gerçekleşmemiş Sebep | Gelecekte beklenen bir hukuki sonucun oluşmaması. | Evlenme vaadiyle verilen ancak nişanın bozulmasıyla sonuçlanan hediyeler. |
| Sona Ermiş Sebep | Başlangıçta geçerli olan sebebin sonradan ortadan kalkması. | Sözleşmenin feshedilmesi durumunda önceden ödenen avanslar. |
"Bu yükümlülük, özellikle zenginleşmenin geçerli olmayan veya gerçekleşmemiş ya da sona ermiş bir sebebe dayanması durumunda doğmuş olur." (İzmir BAM 4. HD, 2023/2116 K.).
4. Yargılama ve İspat Esasları
Sebepsiz zenginleşme davalarında ispat yükü, genel kural uyarınca zenginleşmenin haklı bir sebebe dayanmadığını iddia eden davacı üzerindedir. Ancak, davalının bir sebep ileri sürmesi halinde, bu sebebin varlığını ispat etmesi beklenir.
"Sebepsiz zenginleşme hâlinde zenginleşen ve fakirleşen arasında kanun gereği bir borç ilişkisi doğar ve bu borcun konusu malvarlığında meydana gelen fazlalığın geri verilmesidir." (Yargıtay 3. HD, 2024/2045 K.).
Emsal Kararlar
- Yargıtay 3. Hukuk Dairesi, E. 2023/1050, K. 2024/2045, T. 01.07.2024 Karar Detayı
Sonuç
TBK m. 77 çerçevesinde; bir tarafın malvarlığındaki artış diğer tarafın aleyhine ve haklı bir sebep olmaksızın gerçekleşmişse, bu artışın iadesi yasal bir zorunluluktur. Haklı sebebin yokluğu; işlemin baştan geçersizliği, beklenen amacın gerçekleşmemesi veya dayanağın sonradan ortadan kalkması şeklinde tezahür edebilir. Bu durumda zenginleşen, elde ettiği değeri iade etmekle yükümlüdür.
KAYNAKÇA / EMSAL KARAR ATIFLARI
- İstanbul 2. ATM, E. 2023/340, K. 2024/731, T. 06.11.2024
- Yargıtay, 3. Hukuk Dairesi, E. 2023/1050, K. 2024/2045, T. 01.07.2024
- İzmir BAM 4. HD, E. 2021/630, K. 2023/2116, T. 20.10.2023
- Yargıtay 3. HD, E. 2023/1050, K. 2024/2045, T. 01.07.2024