Blog

SEÇİMLİK BORÇLARDA SEÇİM HAKKI VE HUKUKİ NİTELİĞİ

Türk Borçlar Kanunu çerçevesinde seçimlik borçlarda seçim hakkının kime ait olduğu, hukuki niteliği ve seçimlik ceza koşulu ile ilişkisi üzerine yargı kararları.

De Jure Hukuk EkibiOkuma süresi: ~4 dakika
TBK 87
Seçimlik Borç
Seçim Hakkı
Yenilik Doğuran Hak
Ceza Koşulu

Yapay zeka uyarısı

Bu blog yazısında bağlantı verilen mahkeme kararları gerçektir ve doğruluğu garanti edilmektedir ancak blog yazısı yapay zeka tarafından üretilmiştir ve hata içerebilir. Açıklamak gerekirse; linkle tıklanarak açılan karar dokumanlarının doğruluğu garanti edilmektedir. Ancak linkle açılmayan, doğrudan blog yazısında geçen her ifade; bunlara blog yazısında yer alan künye bilgileri de dahil olmak üzere yapay zeka tarafından üretilmiştir ve hata içerebilir.

Türk Borçlar Kanunu çerçevesinde seçimlik borçlar, borcun konusunun birden fazla edimden oluştuğu ancak bunlardan sadece birinin ifa edileceği durumları düzenler. Seçim hakkının kime ait olduğu ve bu hakkın kullanılmasıyla borç ilişkisinin nasıl bir dönüşüm geçirdiği yargı kararları ışığında aşağıda detaylandırılmıştır.

1. Seçimlik borçlarda borçluya tanınan seçim hakkı hangi durumlarda alacaklıya geçebilir?

Genel kural olarak seçim hakkı borçluya aittir. Ancak kanun hükümleriyle bu hak alacaklıya tanınabilir veya taraflar sözleşme ile bu yetkiyi alacaklıya bırakabilirler. Sunulan kararlarda özellikle faiz türü seçiminde yetkinin alacaklıda olduğu vurgulanmıştır.

Sakarya Asliye Ticaret Mahkemesi kararına göre: "6098 sayılı TBK’nın 87. maddesinde “Seçimlik Borç” başlığı altında, “Seçimlik borçlarda, hukuki ilişkiden ve işin özelliğinden aksi anlaşılmadıkça, edimlerden birinin seçimi borçluya aittir.” hükmü mevcuttur. Görüldüğü üzere, seçimlik borçlarda, hukuki ilişkiden ve işin özelliğinden aksi anlaşılmadıkça, edimlerden birinin seçimi borçluya aittir. Seçilecek faiz türü hususunda ise kanun hükmü ile seçim hakkı alacaklıya tanındığından bu hukuki ilişkiyi düzenleyen kanun hükmünden doğan bir sonuçla seçim hakkı genel kuraldaki gibi borçluya ait olmayıp alacaklıya aittir." (Sakarya ATM, 2024/633 K.).

Emsal Karar

2. Ceza koşulu ile asıl borç arasındaki ilişki, gerçek anlamda seçimlik borç ilişkisi midir?

Yüksek mahkeme kararları, seçimlik ceza ile asıl borç arasındaki ilişkinin teknik anlamda bir seçimlik borç olmadığını, sadece alacaklıya tanınmış bir tercih hakkı olduğunu belirtmektedir.

Yargıtay Hukuk Genel Kurulu kararına göre: "9. Buradaki “seçimlik” ifadesinden, ceza koşulu ile asıl borç arasındaki ilişkinin, seçimlik borçlarda yer alan birden çok edim arasındaki ilişkiye benzediği sanılmamalıdır. Asıl borç ile ceza koşulu arasında gerçek anlamda bir seçimlik borç ilişkisi söz konusu olmayıp, yalnızca alacaklıya tanınmış bir seçim hakkı söz konusudur. Bunun önemi şu noktada ortaya çıkar: Borçlu asıl borcun ifasıyla yükümlü olmakla birlikte, alacaklı asıl borcun ifasından vazgeçerek ceza koşulunun ödenmesini istediğini borçluya bildirebilir. Borçlu ceza koşulu kendisinden istenmedikçe yalnız asıl borcu ifa edebilir. Bu seçim hakkı, teknik anlamdaki seçimlik borçtan farklıdır." (Yargıtay HGK, 2023/536 K.).

Emsal Karar

3. Seçimlik borçlarda seçim hakkının kullanılması, borcun niteliğini nasıl değiştirir?

Seçim hakkı kullanıldığı anda borç artık seçimlik olmaktan çıkar ve sanki en başından beri tek bir edim kararlaştırılmış gibi belirli hale gelir.

Sakarya Asliye Ticaret Mahkemesi kararına göre: "Seçim hakkı, hukuki niteliği itibariyle, tek taraflı, varması gerekli irade beyanıyla kullanılan yenilik doğuran bir haktır. İrade beyanı, karşı tarafa varmakla kendiliğinden sonuçlarını doğurur; borcun konusu, tek bir edim hâlinde kesin olarak belli olur. Böylece edim, sanki başlangıçtan beri borçlanılmış kesin ve belirli bir edim hâlini alır. Seçim beyanı, geçmişe etkili sonuçlar doğurur. Bu niteliği ve özelliğiyle seçim hakkı, yenilik doğuran bir hak olup, değiştirici yenilik doğuran haklar grubuna girer. Bunun sonucu olarak, seçim hakkının kullanılması ile mevcut hukukî ilişki değişir. Seçim hakkı, yenilik doğuran hak olduğu için kullanılmakla sona erer. Bu nedenle seçim beyanından dönülemez." (Sakarya ATM, 2024/663 K.).

Emsal Karar

4. Seçimlik borçlarda borçlu veya alacaklıya ait olan seçim yetkisi yenilik doğuran bir hak mıdır?

Evet, seçim yetkisi "değiştirici yenilik doğuran hak" niteliğindedir. Bu hak tek taraflı bir irade beyanıyla kullanılır ve kullanıldığı andan itibaren karşı tarafın rızası olmadan geri alınamaz.

İstanbul 10. Asliye Ticaret Mahkemesi kararına göre: "Şart gerçekleştiği, yani asıl edim hiç yada gereği gibi ifa edilmediği takdirde, alacaklının seçimlik yetkisi doğar. Ne var ki, bu yetki ne tam anlamıyla seçimlik bir yetki ne de gerçek anlamda seçimlik bir borçtur. Ancak hakim görüş bu yetkiye kıyas yoluyla seçimlik borç hakkındaki hükümleri uygulamaktadır. Buna göre alacaklı ceza koşulu muaccel olunca seçimlik bir hakka sahip olmaktadır. Bu hak niteliği itibariyle değiştirici yenilik doğuran bir haktır. Her yenilik doğuran hak gibi kullanıldıktan sonra bundan da dönülemez. Bu itibarla alacaklı seçim hakkını kullandığı zaman, seçmiş olduğu borç kesin borç haline dönüşür ve artık bundan dönemez, bunu geri alamaz." (İstanbul 10. ATM, 2025/625 K.).

Emsal Karar

Sonuç

Seçimlik borçlarda kural olarak seçim hakkı borçluya aittir; ancak bu hak kanun veya sözleşme ile alacaklıya da bırakılabilir. Seçim hakkı kullanıldığında, borcun konusu geriye etkili olarak tek bir edime dönüşür ve bu durum "değiştirici yenilik doğuran bir hak" olarak nitelendirilir. Seçimlik ceza koşulu ise teknik anlamda tam bir seçimlik borç olmayıp, alacaklıya tanınan bir tercih hakkıdır ve bu hak kullanıldıktan sonra borç kesinleşir.

KAYNAKÇA / EMSAL KARAR ATIFLARI

  1. Sakarya ATM, E. 2024/180, K. 2024/633, T. 06.11.2024 https://app.dejure.ai/dokuman/698d204a-bdd5-4c44-bc3b-04a275f9209a
  2. Sakarya ATM, E. 2024/377, K. 2024/663, T. 20.11.2024 https://app.dejure.ai/dokuman/6ae7e509-7022-457e-a8d0-7e7008ed8d75
  3. Yargıtay HGK, E. 2022/414, K. 2023/536, T. 31.05.2023 https://app.dejure.ai/dokuman/5cbe4622-dea4-43d8-aac5-a43e06f8e00b
  4. İstanbul 10. ATM, E. 2025/312, K. 2025/625, T. 09.07.2025 https://app.dejure.ai/dokuman/c9cb53c5-6b51-4e26-acf1-50333bdf4203