Blog

Sözleşmelerin Kesin Hükümsüzlük Halleri ve Sonuçları

Türk Borçlar Kanunu m. 27 uyarınca sözleşmelerde kesin hükümsüzlük (batıl) nedenleri, emredici hükümlere aykırılık ve kısmi butlan yaptırımının incelenmesi.

De Jure Hukuk EkibiOkuma süresi: ~3 dakika
Kesin Hükümsüzlük
TBK 27
Mutlak Butlan
Kamu Düzeni
Kısmi Butlan

Yapay zeka uyarısı

Bu blog yazısında bağlantı verilen mahkeme kararları gerçektir ve doğruluğu garanti edilmektedir ancak blog yazısı yapay zeka tarafından üretilmiştir ve hata içerebilir. Açıklamak gerekirse; linkle tıklanarak açılan karar dokumanlarının doğruluğu garanti edilmektedir. Ancak linkle açılmayan, doğrudan blog yazısında geçen her ifade; bunlara blog yazısında yer alan künye bilgileri de dahil olmak üzere yapay zeka tarafından üretilmiştir ve hata içerebilir.

Türk Borçlar Kanunu (TBK), sözleşme özgürlüğünü temel bir ilke olarak kabul etmekle birlikte, bu özgürlüğün sınırlarını kamu yararını ve bireylerin temel haklarını korumak amacıyla çizmiştir. TBK'nın 27. maddesi, bir sözleşmenin hangi durumlarda "kesin hükümsüz" (batıl) sayılacağını ve bu hükümsüzlüğün sözleşmenin bütününe etkisini düzenler. Aşağıda, yargı kararları ışığında bu konuya ilişkin sorular yanıtlanmıştır.

1. Hangi tür sözleşmeler kanunun emredici hükümlerine aykırı kabul edilir?

Kanun koyucunun tarafların aksini kararlaştırmasını kesin olarak yasakladığı kurallara "emredici hükümler" denir. Bu hükümlere aykırı yapılan her türlü sözleşme ve hukuki işlem geçersizdir. "Kanunun emredici hükümlerine, ahlaka, kamu düzenine, kişilik haklarına aykırı veya konusu imkânsız olan sözleşmeler kesin olarak hükümsüzdür." (Ankara 6. ATM, 2024/127 K.).

Emsal Karar

Kararda; kanunun emredici nitelikteki yasaklarına aykırı olarak kurulan sözleşmelerin hukuk dünyasında hiçbir sonuç doğurmayacağı teyit edilmiştir.

2. Bir sözleşmenin ahlaka veya kamu düzenine aykırı olması durumunda ne olur?

Sözleşmenin içeriği toplumun genel ahlak anlayışına veya devletin ve toplumun temel menfaatlerini koruyan kamu düzenine aykırı ise "mutlak butlan" (kesin hükümsüzlük) yaptırımı uygulanır. "kamu düzenini; toplumun genel çıkarlarını gözeten, uyulmasında devlet ve toplumun menfaati bulunan, kişilerin uymak zorunda oldukları, kamu hukukundan ve özel hukuktan doğan kurallar bütünü olarak tanımlamak mümkündür." (Yargıtay 6. HD, 2022/4292 K.).

Emsal Karar

Kararda; kamu düzeninin irade serbestisinin sınırını oluşturduğu ve bu sınıra aykırı işlemlerin baştan itibaren geçersiz olduğu vurgulanmıştır.

3. Sözleşmenin bir hükmünün geçersiz olması, sözleşmenin tamamını nasıl etkiler?

TBK m. 27/2 uyarınca, bir sözleşmenin sadece belirli maddelerinin hükümsüz olması durumunda "kısmi butlan" ilkesi devreye girer. "Sözleşmenin içerdiği hükümlerden bir kısmının hükümsüz olması, diğer hükümlerinin geçerliliğini etkilemeyecek, ancak, butlanı gerektiren hükümler olmaksızın sözleşmenin yapılmayacağı açıkça anlaşılırsa, sözleşmenin tamamı kesin olarak hükümsüz sayılacaktır." (Yargıtay 11. HD, 2017/1589 K.).

Emsal Karar

Kararda; "sözleşmeyi ayakta tutma prensibi" gereği sakat kısımların atılacağı, ancak bu kısımların sözleşmenin kurucu unsuru olması durumunda tamamının geçersiz olacağı açıklanmıştır.

4. Kişilik haklarına aykırı sözleşmelerin hukuki durumu nedir?

Kişinin ekonomik veya kişisel özgürlüğünü aşırı derecede sınırlayan (örneğin kelepçeleme sözleşmeleri) kayıtlar kişilik haklarına aykırı kabul edilir. "Sözleşme hükümlerinin ahlaka, kamu düzenine, kişilik haklarına aykırılığı durumu 6098 sayılı TBK'nun 27. Maddesinde "Kanunun emredici hükümlerine, ahlaka, kamu düzenine, kişilik haklarına aykırı veya konusu imkânsız olan sözleşmeler kesin olarak hükümsüzdür. Sözleşmenin içerdiği hükümlerden bir kısmının hükümsüz olması, diğerlerinin geçerliliğini etkilemez. Ancak, bu hükümler olmaksızın sözleşmenin yapılmayacağı açıkça anlaşılırsa, sözleşmenin tamamı kesin olarak hükümsüz olur." şeklinde ve kesin hükümsüzlük sebebi olarak düzenlenmiştir." (Yargıtay 3. HD, 2022/5384 K.).

Emsal Karar

Kararda; dürüstlük kuralına ve kişilik haklarına aykırı olan, tarafları ekonomik olarak mahveden veya hürriyetini kısıtlayan hükümlerin "batıl" olduğu belirtilmiştir.

Sonuç

TBK m. 27 çerçevesinde; kanunun emredici kuralları, kamu düzeni, genel ahlak ve kişilik hakları sözleşme özgürlüğünün aşılmaz sınırlarıdır. Bu sınırlara aykırı sözleşmeler "kesin hükümsüzdür" ve hiçbir zaman geçerlilik kazanamazlar. Hükümsüzlük sözleşmenin sadece bir kısmına ilişkin ise, kural olarak sadece o kısım geçersiz sayılır; ancak o kısım olmadan sözleşmenin yapılamayacağı anlaşılıyorsa sözleşme bütünüyle geçersiz kabul edilir.

KAYNAKÇA / EMSAL KARAR ATIFLARI

  1. Ankara 6. ATM, E. 2023/523, K. 2024/127 https://app.dejure.ai/dokuman/e227233e-ecab-444a-9a9a-5d0feef624cd
  2. Yargıtay 6. HD, E. 2022/883, K. 2022/4292 https://app.dejure.ai/dokuman/14e8e1a9-9b97-4c00-b211-3302f0d19a2d
  3. Yargıtay 11. HD, E. 2016/2751, K. 2017/1589 https://app.dejure.ai/dokuman/21775d8c-7358-4d36-8116-ea01ce7c9a22
  4. Yargıtay 3. HD, E. 2022/3868, K. 2022/5384 https://app.dejure.ai/dokuman/6714bc6b-1d67-44a5-8212-79cb1fc63f76