Blog

6098 Sayılı Türk Borçlar Kanunu'nda Sözleşmelerin Şekli ve Şekil Serbestisi İlkesi

Sözleşmelerin geçerlilik şartları, şekil serbestisi prensibi, kanuni şekil zorunluluğuna aykırılığın sonuçları ve TBK 12. madde uygulamalarının emsal kararlar ışığında analizi.

De Jure Hukuk EkibiOkuma süresi: ~4 dakika
Şekil Serbestisi
TBK 12
Geçerlilik Şartı
Sözleşme Hukuku

Yapay zeka uyarısı

Bu blog yazısında bağlantı verilen mahkeme kararları gerçektir ve doğruluğu garanti edilmektedir ancak blog yazısı yapay zeka tarafından üretilmiştir ve hata içerebilir. Açıklamak gerekirse; linkle tıklanarak açılan karar dokumanlarının doğruluğu garanti edilmektedir. Ancak linkle açılmayan, doğrudan blog yazısında geçen her ifade; bunlara blog yazısında yer alan künye bilgileri de dahil olmak üzere yapay zeka tarafından üretilmiştir ve hata içerebilir.

Türk Borçlar Hukuku'nda sözleşmelerin kurulması ve geçerliliği hususunda "şekil serbestisi" ana kural olarak benimsenmiştir. Tarafların iradelerini hangi araçla (söz, yazı, işaret vb.) açıkladıkları kural olarak önemsizdir; ancak kanun koyucu, kamu düzenini korumak veya hukuki güvenliği sağlamak amacıyla belirli sözleşme tipleri için özel şekil şartları öngörmüştür.

1. Türk Borçlar Kanunu'nun 12. maddesi sözleşmelerin geçerliliği hakkında neyi düzenlemektedir?

TBK'nın 12. maddesi, sözleşmelerde şekil konusunu iki temel fıkrada düzenler: "Sözleşmelerin geçerliliği, kanunda aksi öngörülmedikçe, hiçbir şekle bağlı değildir. Kanunda sözleşmeler için öngörülen şekil, kural olarak geçerlilik şeklidir. Öngörülen şekle uyulmaksızın kurulan sözleşmeler hüküm doğurmaz." (İstanbul Anadolu 13. ATM, 2022/97 K.). Bu madde, şekli bir istisna, serbestiyi ise asıl olarak tayin etmiştir.

Emsal Karar

Kararda; sözleşmelerin geçerliliğinin kanunda aksi belirtilmedikçe hiçbir şekle bağlı olmadığına ilişkin genel kural ve kanuni şekle aykırılığın yaptırımı olan "hüküm doğurmama" statüsü TBK 12 çerçevesinde açıklanmıştır.

2. Şekil serbestisi ilkesi, sözleşmelerin geçerliliği açısından ne anlama gelir?

Şekil serbestisi, tarafların istedikleri şekilde sözleşme yapabilmesi, yani iradelerini diledikleri vasıta ile dışa vurabilmeleri anlamına gelir. "Hukukumuzda egemen ilke 'şekil serbestisi' olup, kural olarak eser sözleşmesi herhangi bir geçerlilik şartına tabi değildir. Yasada aksi öngörülmedikçe, sözlü veya yazılı yahut resmî biçimde yapılabilir." (Kayseri 1. ATM, 2023/47 K.). Şekil serbestisinden kasıt işlemin şekilden muaf olması değil, kanunun belirli bir kalıbı zorunlu tutmamasıdır.

Emsal Karar

Kararda; eser sözleşmeleri özelinde şekil serbestisi ilkesi tartışılmış, kanuni bir zorunluluk bulunmadıkça tarafların sözlü mutabakatla dahi geçerli bir akit kurabilecekleri teyit edilmiştir.

3. Hangi durumlarda sözleşmeler belirli bir şekle tabi tutulur?

Kanun koyucu, tarafları acele karar vermekten korumak veya işlemin önemini vurgulamak için bazı hallerde şekil zorunluluğu getirir. "Taşınmaz mülkiyeti nakli borcunu doğuran sözleşmelerin (satış, satış vaadi vb.) resmi yazılı şekilde yapılması zorunludur." (Konya 3. ATM, 2022/490 K.). Ayrıca gayrimenkul tellallığı (simsarlık) sözleşmeleri yazılı şekilde yapılmadıkça geçerlilik kazanmaz. (İstanbul Anadolu 3. ATM, 2019/110 K.). Önsözleşmeler de kural olarak ileride kurulacak asıl sözleşmenin şekline tabidir.

Emsal Karar

İstanbul Anadolu 3. Asliye Ticaret Mahkemesi, E. 2017/182, K. 2019/110, T. 05.02.2019 https://app.dejure.ai/dokuman/047259aa-3ebc-4378-9a48-6bfc25212cc1

Kararda; taşınmaz simsarlık sözleşmesi için öngörülen yazılı şeklin bir ispat koşulu değil, geçerlilik koşulu olduğu ve bu şarta uyulmamasının sözleşmeyi hükümsüz kılacağı belirtilmiştir.

4. Sözleşmelerin geçerliliği için kanunda belirtilen şekil şartlarına uyulmaması durumunda ne olur?

Kanunun öngördüğü geçerlilik şekline uyulmaması durumunda sözleşme kesin hükümsüz (batıl) sayılır. "Şekle uyulmadan yapılan sözleşme sahih olmaz. Kanunda öngörülen şekil şartı emredici nitelikte olduğundan, hakim şekil noksanlığını her safhada resen (kendiliğinden) göz önüne almak zorundadır." (Yargıtay 8. HD, 2021/4895 K.). Geçersiz bir sözleşmeye dayanılarak edimlerin ifası istenemez; ancak taraflar dürüstlük kuralı çerçevesinde verdiklerini geri isteyebilirler.

Emsal Karar

Kararda; kanuni şekle aykırılığın müeyyidesi olan hükümsüzlük hali ve bu eksikliğin yargılamanın her aşamasında itiraz olarak ileri sürülebileceği, hakimin de bu durumu doğrudan dikkate alması gerektiği açıklanmıştır.

Sonuç

Yargı kararları ve TBK 12. madde düzenlemeleri, Türk hukukunda şekil serbestisini korurken, kanuni veya iradi olarak kararlaştırılan şekil şartlarını kamu düzeni ve işlem güvenliği kapsamında "geçerlilik ön şartı" olarak değerlendirmektedir. Şekle aykırılık, sözleşmeyi başlangıcından itibaren geçersiz kılan ve kural olarak sonradan düzeltilemeyen bir hukuki sakatlık doğurur. Bu nedenle, özellikle taşınmaz devri veya özel kanunlarla şekle bağlanmış ticari işlemlerde, tarafların kanuni kalıplara riayeti, akdi ilişkinin hukuken korunabilmesi için esastır.

KAYNAKÇA / EMSAL KARAR ATIFLARI

  1. İstanbul Anadolu 13. Asliye Ticaret Mahkemesi, E. 2020/778, K. 2022/97, T. 07.02.2022 https://app.dejure.ai/dokuman/96b86819-e3ad-4afa-a4a8-eae12845698a
  2. Kayseri 1. Asliye Ticaret Mahkemesi, E. 2014/335, K. 2023/47, T. 30.01.2023 https://app.dejure.ai/dokuman/7dbd3dba-a23a-4d04-9854-581405e648b4
  3. Konya 3. Asliye Ticaret Mahkemesi, E. 2018/153, K. 2022/490, T. 20.09.2022 https://app.dejure.ai/dokuman/3547a18c-8e15-4132-aec0-797cda693710
  4. İstanbul Anadolu 3. Asliye Ticaret Mahkemesi, E. 2017/182, K. 2019/110, T. 05.02.2019 https://app.dejure.ai/dokuman/047259aa-3ebc-4378-9a48-6bfc25212cc1
  5. Yargıtay 8. Hukuk Dairesi, E. 2021/122, K. 2021/4895, T. 09.06.2021 https://app.dejure.ai/dokuman/0fb8e8e2-8dec-4817-bf11-8c5b8483f7fb

Bu kararlar, sözleşmelerde şekil şartının hangi durumlarda geçerlilik, hangi durumlarda ise ispat unsuru olduğunu net bir şekilde ortaya koyarken; şekle aykırılığın emredici hukuk kuralları uyarınca hakim tarafından resen dikkate alınması gerektiğini ayrıntılı şekilde açıklamaktadır.