Yapay zeka uyarısı
Bu blog yazısında bağlantı verilen mahkeme kararları gerçektir ve doğruluğu garanti edilmektedir ancak blog yazısı yapay zeka tarafından üretilmiştir ve hata içerebilir. Açıklamak gerekirse; linkle tıklanarak açılan karar dokumanlarının doğruluğu garanti edilmektedir. Ancak linkle açılmayan, doğrudan blog yazısında geçen her ifade; bunlara blog yazısında yer alan künye bilgileri de dahil olmak üzere yapay zeka tarafından üretilmiştir ve hata içerebilir.
Sürücü Belgeleri ve İlgili Mevzuat Hakkında Emsal Karar Odaklı Değerlendirme
Günümüzde sürücü belgelerinin (ehliyet) sınıfları, bu sınıflara ait ehliyet alma şartları ve özellikle ticari araç kullanımıyla ilgili düzenlemeler, hem Karayolları Trafik Kanunu hem de Karayolları Taşıma Yönetmeliği gibi çeşitli mevzuata dayanmaktadır. Aşağıda sırasıyla, (1) sürücü belgesi sınıfları ile bu sınıflara ait ehliyet alma şartları, (2) sürücü sertifikası ile sürücü belgesi arasındaki hukuki fark, (3) ticari araç sürücüleri için yaş ve ehliyetle ilgili özel düzenlemeler ve (4) sürücü ehliyetleriyle ilgili mevzuat değişikliklerinin mahkeme kararlarını nasıl etkilediği konuları, mahkemelerce verilmiş emsal kararlar ışığında ele alınacaktır.
1. Sürücü Belgesi Sınıfları ve Ehliyet Alma Şartları
Karayolları Trafik Kanunu ve buna dayanılarak çıkarılan Karayolları Trafik Yönetmeliği’ne göre çok sayıda sürücü belgesi sınıfı bulunmaktadır. Temel bazı sınıflar şu şekilde özetlenebilir:
- B Sınıfı: Otomobil ve kamyonet kullanmak için verilir. 18 yaşını doldurmuş olmak temel koşuldur.
- C Sınıfı: Kamyon ve çekici kullanacaklara verilir. 21 yaşını doldurmuş olmak ve belirli deneyim şartları (B sınıfı ehliyete sahip olma süresi vb.) aranabilir.
- D Sınıfı: Minibüs ve otobüs kullanacaklara verilir. 24 yaşını doldurmak ve B sınıfı gibi ön deneyime sahip olmak gerekir.
- D1 Sınıfı: 16+1 gibi sınırlı koltuk kapasitesine sahip minibüsleri kullanmaya yöneliktir. 21 yaş ve önceden alınmış ehliyet süresi gibi ek şartlar aranır.
- F ve M Sınıfı: Traktör (F) ve motosiklet türü araçların (M) kullanımına ilişkin ayrımları içerir.
- G Sınıfı: İş makinesi türü araçları kullanmaya yönelik özel sınıftır. Ayrıca “operatörlük” belgesi ile ilişkilidir.
Bu sınıfların yanı sıra CE, DE, D1E gibi ağır vasıta ve römorklu araçlar için ek sınıflar da bulunmaktadır. 17.04.2015 tarihinde yürürlüğe giren mevzuat değişikliği ile bazı sınıflar birleştirilmiş veya yeniden adlandırılmıştır.
(Örnek karar atfı: Ankara Bölge Adliye Mahkemesi 26. Hukuk Dairesi, E. 2019/270 K. 2021/883 T. 29.04.2021 [https://app.dejure.ai/dokuman/e8cd14da-5a03-4a22-b2d4-6e1f774d9036]).
Ehliyet alabilmek için:
- Yaş ve deneyim şartlarını taşımak,
- En az ilkokul düzeyinde öğrenim görmek,
- Yönetmelik ile belirlenen sağlık şartlarını sağlamak,
- Teorik (yazılı) ve uygulamalı (direksiyon) sınavlarını geçerek sürücü sertifikası almak,
- Bu sertifikayı, sınıfına uygun sürücü belgesine dönüştürmek
gerekir.
2. Sürücü Sertifikası ile Sürücü Belgesi Arasındaki Hukuki Fark
Sürücü sertifikası, sürücü adayının kurs ve sınavlarda başarı göstererek ehliyete hak kazandığını gösteren bir belgedir. Ancak, sertifikanın tek başına araç kullanma yetkisi sağlamadığı, muhakkak sınıfına uygun “sürücü belgesine” dönüştürülmesi gerektiği 2918 sayılı Karayolları Trafik Kanunu’nun 42. maddesiyle açıkça düzenlenmiştir.
Mahkemeler de, sertifikanın ehliyet yerine geçmeyeceğine dair hüküm kurmakta; sertifikasını belirli süre içinde sürücü belgesine dönüştürmeyen kişilerin “ehliyetsiz” konumda sayılacağını ifade etmektedir.
Örneğin, Ankara Bölge Adliye Mahkemesi 26. Hukuk Dairesi bir kararında, “Sürücü sertifikaları, sınıfına uygun sürücü belgelerine dönüştürülmedikçe sahiplerine karayolunda araç kullanma yetkisi vermez.” hükmüne dayanarak, kaza tarihinde sadece sertifikası bulunan kişiyi ehliyetsiz kabul etmiştir.
(Örnek karar atfı: Ankara Bölge Adliye Mahkemesi 26. Hukuk Dairesi, E. 2019/270 K. 2021/883 T. 29.04.2021 [https://app.dejure.ai/dokuman/e8cd14da-5a03-4a22-b2d4-6e1f774d9036]).
Benzer biçimde, İzmir Bölge Adliye Mahkemesi 20. Hukuk Dairesi de sertifikanın, asıl sürücü belgesi düzenlenmeden önce sahip olunan bir ön belge olduğu; ticari amaçlı taşımalarda gereksinim duyulan SRC vb. belgelerin ise farklı düzenlemelerden kaynaklandığına vurgu yapmıştır.
(Örnek karar atfı: İzmir Bölge Adliye Mahkemesi 20. Hukuk Dairesi, E. 2022/247 K. 2024/957 T. 12.06.2024 [https://app.dejure.ai/dokuman/163e8ec9-46a3-4555-9eea-7b73073082f4]).
3. Ticari Araç Sürücüleri İçin Yaş ve Ehliyetle İlgili Özel Düzenlemeler
Ticari araç kullanan sürücüler (örneğin otobüs, kamyon, taksi vb.) Karayolları Trafik Kanunu dışında, 4925 sayılı Karayolu Taşıma Kanunu ve bağlı yönetmeliklerin düzenlemesi altındadır. Bu yönetmeliklerde farklı yaş limitleri, sağlık şartları ve mesleki yeterlilik belgesi (SRC) gibi ek koşullar öngörülmektedir.
Örneğin Karayolları Taşıma Yönetmeliği uyarınca, büyük otobüs kullananların 26 yaşından gün almış, 66 yaşından gün almamış olması, ilgili mevzuatın öngördüğü mesleki yeterlilik (SRC) ve psikoteknik değerlendirmelerini tamamlamış olmaları gerekir. İzmir Bölge Adliye Mahkemesi 20. Hukuk Dairesinin bir kararında da, 65 yaş üzerindeki ticari araç sürücülerinin durumuna dair düzenlemelerin Karayolları Trafik Yönetmeliği yerine Karayolları Taşıma Yönetmeliğinden kaynaklandığı ve bu yaş sınırlamasının bir “rücu sebebi” olarak kabul edilemeyeceği belirtilmiştir.
(Örnek karar atfı: İzmir Bölge Adliye Mahkemesi 20. Hukuk Dairesi, E. 2022/247 K. 2024/957 T. 12.06.2024 [https://app.dejure.ai/dokuman/163e8ec9-46a3-4555-9eea-7b73073082f4]).
4. Sürücü Ehliyetleriyle İlgili Mevzuat Değişikliklerinin Mahkeme Kararlarına Etkisi
2015 yılında yapılan önemli bir düzenleme ile sürücü belgesi sınıfları yeniden tanımlanmış ve AB standartlarına uyum sağlanmıştır. Bu kapsamda:
- Bazı eski tip “E” sınıfı ehliyetler “D” veya “CE” şeklinde ayrımlara tabi tutulmuştur.
- “B” sınıfı artık “B”, “B1” gibi alt sınıflara ayrılarak farklı araç türlerine izin vermeye başlamıştır.
Mahkemeler, kaza veya sigorta uyuşmazlığı incelemesinde, sürücünün kaza tarihindeki ehliyetinin “eski tip” mi “yeni tip” mi olduğuna, aracın niteliğini sürmeye izin verip vermediğine ve hangi sınıfa denk geldiğine bakmaktadır. Farklılıklar nedeniyle bazı sürücülerin belgesinde “kamyon kullanabilme” veya “çekici kullanabilme” yetkisi yeni sistemde farklı kodlarla tanımlanmıştır.
(Örnek karar atfı: Ankara Bölge Adliye Mahkemesi 26. Hukuk Dairesi, E. 2019/270 K. 2021/883 T. 29.04.2021 [https://app.dejure.ai/dokuman/e8cd14da-5a03-4a22-b2d4-6e1f774d9036]).
Öte yandan, söz konusu düzenlemeler sürücüler açısından hak kaybı veya ceza riskini de beraberinde getirmiştir. Eski tip sürücü belgesine sahip kişiler, yeni sınıflara geçiş yapmadığı veya yönetmelik hükümlerine uymadığı takdirde, mahkemeler tarafından “yetersiz” ehliyet sahibi kabul edilebilmekte ve sigorta uyuşmazlıkları sonucunda rücu davalarında “ehliyetsiz kullanım” gerekçesiyle aleyhlerine hüküm kurulabilmektedir.
Sonuç
- Sürücü belgesi sınıfları (B, C, D, vb.) ve bunlara ait şartlar, Karayolları Trafik Kanunu ile Karayolları Trafik Yönetmeliği’nde açıkça düzenlenmiştir.
- Sürücü sertifikası, ehliyet almaya hak kazanıldığını gösteren, ancak tek başına araç kullanma yetkisi vermeyen bir belgedir. Sertifikanın mutlaka sürücü belgesine dönüştürülmesi gerekir.
- Ticari araç sürücüleri, yaş ve mesleki yeterlilik (SRC, psikoteknik vb.) bakımından ek şartlara tabidir. Bu tür düzenlemeler, Karayolları Taşıma Yönetmeliği gibi farklı mevzuatla belirlenmiştir.
- Mevzuat değişiklikleri, sürücü belgesi sınıfları, yaş ve deneyim şartları gibi hususları yeniden şekillendirdiğinden, mahkemelerce incelenen uyuşmazlıklarda “kaza tarihindeki” belgenin hangi sınıfa denk geldiği ve o sınıfın ilgili aracı kullanmaya izin verip vermediği büyük önem taşımaktadır.
Yargı organları, somut olaydaki sürücünün ehliyet sınıfı, varsa sürücü sertifikasını zamanında dönüştürüp dönüştürmediği, ticari araç sürücüsü için gerekli yaş ve mesleki yeterlilik kriterlerinin sağlanıp sağlanmadığı gibi unsurları titizlikle değerlendirerek karar vermektedir. Böylece hem sürücü hem de araç sahibi/sigorta şirketi açısından sorumluluk ve rücu süreçleri belirlenmektedir.
Kaynakça / Emsal Kararlar
- İzmir Bölge Adliye Mahkemesi 20. Hukuk Dairesi, E. 2022/247 K. 2024/957 T. 12.06.2024, [https://app.dejure.ai/dokuman/163e8ec9-46a3-4555-9eea-7b73073082f4]
- Ankara Bölge Adliye Mahkemesi 26. Hukuk Dairesi, E. 2019/270 K. 2021/883 T. 29.04.2021, [https://app.dejure.ai/dokuman/e8cd14da-5a03-4a22-b2d4-6e1f774d9036]
Yukarıdaki kararlar, sürücü belgesi (ehliyet) sınıfları ile mevzuatın somut olaylar üzerindeki etkisini tartışan emsal nitelikte kararlardır.