Yapay zeka uyarısı
Bu blog yazısında bağlantı verilen mahkeme kararları gerçektir ve doğruluğu garanti edilmektedir ancak blog yazısı yapay zeka tarafından üretilmiştir ve hata içerebilir. Açıklamak gerekirse; linkle tıklanarak açılan karar dokumanlarının doğruluğu garanti edilmektedir. Ancak linkle açılmayan, doğrudan blog yazısında geçen her ifade; bunlara blog yazısında yer alan künye bilgileri de dahil olmak üzere yapay zeka tarafından üretilmiştir ve hata içerebilir.
Tahkim Sözleşmesine İlişkin Üç Temel Soru ve Emsal Karar İncelemesi
Aşağıdaki sorular, tahkim sürecinde sıkça gündeme gelen hususlardır. Yanıtlar, özellikle 6100 sayılı Hukuk Muhakemeleri Kanunu (HMK) m. 413 hükmü ve ilgili mahkeme kararları ışığında verilmiştir.
1. Tahkim Sözleşmesinin Hükümsüz, Tesirsiz veya Uygulanması İmkânsız Olma Halleri Nelerdir?
HMK m. 413’e göre, bir uyuşmazlığa ilişkin mahkemede dava açıldığında, karşı taraf “tahkim ilk itirazı” ileri sürdüğünde mahkeme öncelikle tahkim sözleşmesinin (veya tahkim şartının) geçerli olup olmadığını inceler. Tahkim sözleşmesi aşağıdaki durumlarda hükümsüz, tesirsiz veya uygulanması imkânsız sayılabilir:
- Tahkime Elverişlilik Yokluğu: Konu, kamu düzenine ilişkin veya kanunen tahkime elverişli olmayan bir uyuşmazlığı kapsıyorsa, tahkim sözleşmesi uygulanamaz.
- Şekil veya Geçerlilik Şartlarının İhlali: HMK m. 412’de belirtilen yazılı şekil şartı eksikse ya da taraf iradeleri belirsiz/çelişkili ise sözleşme hüküm doğurmaz.
- Tarafların Farklı Kişiler Olması: Tahkim şartının tarafı olmayan kimselere karşı tahkim zorunluluğu ileri sürülemez; bu durumda tahkim sözleşmesi uygulanamaz.
- Belirsiz/Ambigu Tahkim İradesi: Taraflar tahkim yerine aynı konuda mahkemeye de açık kapı bırakarak birbirini çelişen hükümler koymuşsa, geçerli bir tahkim anlaşması oluşmayabilir.
Emsal Karar Atıf:
- İzmir 6. Asliye Ticaret Mahkemesi, E. 2022/504 K. 2022/804 T. 17.11.2022
[Karar Metni için bkz. https://app.dejure.ai/dokuman/729b6aec-7fdf-4b3d-8e4e-55480d014769]
Kararda, HMK m. 413 çerçevesinde tahkim sözleşmesinin “hükümsüz, tesirsiz veya uygulanması imkânsız” olmadığı takdirde mahkemenin “tahkim ilk itirazı”nı kabul etmek zorunda olduğu vurgulanmıştır.
2. Mahkeme Tahkim İtirazını Kabul Edip Davayı Usulden Reddederse, Davanın Akıbeti Ne Olur?
HMK m. 413’e göre, geçerli bir tahkim sözleşmesi varsa ve davalı süresi içinde tahkim ilk itirazında bulunmuşsa, mahkeme davayı usulden reddeder. Bu durumda:
- Devlet Mahkemesindeki Yargılama Sona Erer: Dava, “usulden ret” kararıyla mahkemece sonlandırılır.
- Uyuşmazlık Tahkimde Çözümlenebilir: Taraflar, artık belirledikleri hakem/hakem kurulu önünde tahkim yargılamasına giderek uyuşmazlığı çözüme kavuşturabilirler.
- Mahkeme Tekrar İnceleme Yapmaz: Aynı uyuşmazlık hakkında, tahkime elverişli konu söz konusu olduğu sürece, devlet mahkemesine tekrar başvurma imkânı kural olarak ortadan kalkar (tarafların özel bir anlaşmayla tahkimden vazgeçmesi veya başka bir geçersizlik hâli olmadıkça).
Emsal Karar Atıf:
- Sakarya Asliye Ticaret Mahkemesi, E. 2021/632 K. 2022/557 T. 17.02.2022
[Karar Metni için bkz. https://app.dejure.ai/dokuman/7fa218e9-45d3-4ee5-be40-774ec1ead54c]
Kararda, tahkim itirazının kabulü hâlinde davanın usulden reddedileceği, böylelikle mahkemenin görevinin sona ereceği ifade edilmiştir.
3. Tahkim İtirazı Ne Zaman ve Nasıl İleri Sürülmelidir?
HMK m. 116’da “tahkim yoluyla çözümlenmesi gerektiği itirazı”, ilk itirazlar arasında sayılmıştır. Buna göre:
- Cevap Dilekçesinde Yer Verilmelidir: HMK m. 117 uyarınca ilk itirazların tamamı cevap dilekçesinde öne sürülmek zorundadır. Süresi geçtikten sonra tahkim itirazı yapılamaz.
- Şekil ve Süre Koşulları: Tahkim itirazı, davalının cevap süresi içinde (HMK m. 127) sunacağı cevap dilekçesinde açıkça belirtilmelidir.
- Tahkim Anlaşmasının Geçerliliği İncelenir: Mahkeme, tahkim itirazının “süresinde” yapıldığını ve tahkim sözleşmesinin geçerli olduğunu tespit ederse itirazı kabul ederek davayı usulden reddeder.
Emsal Karar Atıf:
- İzmir Bölge Adliye Mahkemesi 17. Hukuk Dairesi, E. 2023/227 K. 2023/848 T. 04.05.2023
[Karar Metni için bkz. https://app.dejure.ai/dokuman/18a4bb7b-e88e-4f9b-8b1e-e0d18a9671ee]
Burada da ilk itirazın cevap dilekçesinde mutlaka ileri sürülmesi ve tahkim şartının geçerli olup olmadığının mahkemece inceleneceği açıklanmıştır.
Sonuç
- Tahkim sözleşmesi, kanunda öngörülen koşullara aykırı ise veya uyuşmazlık tahkime elverişli değilse “hükümsüz, tesirsiz veya uygulanması imkânsız” hâle gelir.
- Mahkeme tahkim itirazını kabul ettiğinde, dava usulden reddedilir ve taraflar tahkim yargılamasına yönlendirilir.
- Tahkim itirazı, ilk itiraz olarak cevap dilekçesinde sunulmak zorundadır; aksi hâlde dinlenmez.
Bu esaslar çerçevesinde taraflar, sözleşmelerinde düzenledikleri tahkim şartının geçerliliğini korumak ve uyuşmazlığı hızlı ve uzmanlaşmış bir yargılama usulüyle çözmek istiyorlarsa, hem tahkim maddesini net ve şüpheye yer bırakmayacak şekilde kaleme almalı hem de tahkim itirazını süresi içinde ileri sürmelidirler.