Yapay zeka uyarısı
Bu blog yazısında bağlantı verilen mahkeme kararları gerçektir ve doğruluğu garanti edilmektedir ancak blog yazısı yapay zeka tarafından üretilmiştir ve hata içerebilir. Açıklamak gerekirse; linkle tıklanarak açılan karar dokumanlarının doğruluğu garanti edilmektedir. Ancak linkle açılmayan, doğrudan blog yazısında geçen her ifade; bunlara blog yazısında yer alan künye bilgileri de dahil olmak üzere yapay zeka tarafından üretilmiştir ve hata içerebilir.
TIBBİ MÜDAHALELERDE AYDINLATILMIŞ ONAM: EMSAL KARARLAR IŞIĞINDA DEĞERLENDİRME
Tıbbi müdahalelerde “aydınlatılmış onam” (rıza), hastanın özgür iradesiyle kendisine uygulanacak teşhis veya tedavi yöntemlerini kabul etmesi veya reddetmesi için gereken bilgilerin sunulduğu ve bu bilgilendirmeyi anlayarak rıza gösterdiği süreçtir. Türk yargı organları, özellikle Yargıtay ve Danıştay kararlarıyla, aydınlatılmış onamın unsurları, geçerlilik şartları ve eksiklik hâlinde doğacak hukuki sorumluluk konularında kapsamlı içtihat geliştirmiştir.
Aşağıda; (1) Türk mahkemelerinin aydınlatılmış onamda hangi bilgilerin yeterli ve gerekli olduğunu nasıl belirlediği, (2) hangi hâllerde yazılı onam yerine sözlü onamın yeterli kabul edildiği ve (3) geçerli aydınlatılmış onam yokluğunda ya da yetersizliğinde hekimler veya sağlık kuruluşları açısından hangi hukuki sonuçların doğduğu emsal kararlara atıfla açıklanacaktır.
1. Hangi Bilgilerin Yeterli ve Gerekli Olduğu
Türk mahkemeleri, aydınlatılmış onam kapsamına giren bilgilendirmede hastanın tıbbi durumu, konulan tanı, önerilen tedavinin türü, başarı şansı, risk ve komplikasyonlar, alternatif tedavi yöntemleri ile bunların olası sonuçları gibi hususların açıklanmasını zorunlu görmektedir. Bilgilendirme, hastanın anlayabileceği açıklıkta, kültürel ve ruhsal durumuna uygun bir şekilde yapılmalı, hastaya soru sorma ve düşünme fırsatı tanınmalıdır.
-
Danıştay 10. Daire, E. 2019/6882 K. 2021/4854 T. 18.10.2021
[(https://app.dejure.ai/dokuman/2c0c17f6-f248-4560-b241-fff4c74baa3f)]
Kararda, “...hukuka uygun bir tıbbi müdahaleden söz edilebilmesi için hastanın aydınlatılarak rızasının alınması gerektiği, aydınlatılmış onamın yalnızca hastaya imzalatılan form olarak görülmemesi gerektiği” vurgulanmış, hastaya uygulanacak tanı ve tedavi yöntemlerinin olumlu-olumsuz sonuçlarıyla komplikasyonlarının anlatılması gerekliliğine işaret edilmiştir. -
İstanbul 18. Asliye Ticaret Mahkemesi, E. 2016/32 K. 2022/129 T. 22.02.2022
[(https://app.dejure.ai/dokuman/76b8ad64-a807-4dbd-9809-aabb07eac417)]
Mahkeme, “Aydınlatma, hastanın kültürel ve sosyal durumuna özen gösterilerek ona anlaşılır biçimde yapılmalı; hastanın soru sorma hakkı tanınmalıdır.” şeklinde değerlendirme yapmıştır.
Dolayısıyla “hangi bilgilerin yeterli olduğu” sorusunu mahkemeler, somut olayın özelliklerine göre yanıtlar. Ameliyatın türü, hastanın yaşı, eğitimi, operasyonun aciliyet derecesi gibi faktörler dikkate alınarak, “yeterli açıklama”nın sınırları belirlenir.
2. Yazılı Onam Yerine Sözlü Onamın Yeterli Sayıldığı Durumlar
Hukukumuzda genel kural, hastanın “büyük ameliyatlar” da dâhil, aydınlatılmış onamının yazılı alınmasını öngörür (1219 sayılı Kanun m. 70). Ancak Yargıtay ve Danıştay içtihatları, bazı istisnai hâllerde sözlü onamın da geçerli olabileceğini belirtmiştir. Bunlar arasında;
- Acil durum: Hastanın bilinci kapalı ya da karar veremeyecek durumda olması ve ameliyatın hayati bir zorunluluk taşıması (örneğin, ölümcül kanama).
- Hastanın reşit olmaması veya kanuni temsilcisinin onayının alınamaması gibi olağanüstü hâller.
Ayrıca, büyük ameliyatlar dışındaki müdahaleler için, mevzuat her zaman yazılı şekil şartı aramamakta; ancak ispat kolaylığı bakımından yazılı belge önem arz etmektedir.
-
Yargıtay 3. Hukuk Dairesi, E. 2023/42 K. 2023/1494 T. 17.05.2023
[(https://app.dejure.ai/dokuman/c1b5d3e6-e644-4954-bd80-a6f2cc053ba2)]
Kararda, “Tıbbi müdahale öncesi mutlaka yazılı onam aranmayabileceği, ancak hekimin aydınlatma ve hastanın rızasını kanıtlama yükümlülüğü bulunduğu” belirtilmiştir. Bir başka deyişle sözlü onam da bazı müdahalelerde hukuken yeterli olabilir, fakat hekim/hastane bu onamın varlığını ve içeriğini ispatla yükümlüdür. -
İstanbul Anadolu 12. Asliye Ticaret Mahkemesi, E. 2020/745 K. 2023/121 T. 01.03.2023
[(https://app.dejure.ai/dokuman/72210f32-f18f-4b8e-bdf6-68974ccc62fa)]
Mahkeme, “Yazılı aydınlatma şartı getirilen işlemler dışında, hekimin sözlü bilgilendirme de yapabileceğini; ancak ispat külfetinin hekim veya hastaneye ait olduğunu” vurgulamıştır.
Özetle, mevzuat ve içtihat, acil veya hayati durumlarda sözlü onamı kabul etmekte, ancak normal koşullarda yazılı form istenmektedir.
3. Geçerli Aydınlatılmış Onamın Bulunmaması veya Yetersizliği Hâlinde Hukuki Sonuçlar
Aydınlatılmış onam eksikliği, tıbbi müdahalenin hukuka uygunluk sebebini ortadan kaldırabilir. Dolayısıyla hekim veya hastane, haksız fiil veya sözleşmeye aykırılık çerçevesinde tazminat sorumluluğuna maruz kalabilir. Türk mahkemeleri, geçerli onam alınmaması hâlinde hem maddi hem de manevi tazminat ödenebileceğini sıklıkla belirtmiştir.
-
Yargıtay 3. Hukuk Dairesi, E. 2023/4597 K. 2024/2735 T. 02.10.2024
[(https://app.dejure.ai/dokuman/5ce9da2f-86da-4ed3-a9a6-1d918b8e3922)]
Mahkeme, “Ortaya çıkan hasarın komplikasyon dahi olsa, aydınlatma yükümlülüğünün yerine getirilmemesi nedeniyle hasta veya yakınının manevi zarara uğradığının kabulü gerektiğini” belirtmiş, aydınlatılmamış hastanın rızasının hukuka uygun olmayacağı ve buna bağlı olarak tazminat sorumluluğunun doğabileceği sonucuna varmıştır. -
Danıştay 10. Daire, E. 2019/6882 K. 2021/4854 T. 18.10.2021
[(https://app.dejure.ai/dokuman/2c0c17f6-f248-4560-b241-fff4c74baa3f)]
Kararda, “hastanın ameliyat öncesinde komplikasyonları yeterince öğrenmediği ve onamın formaliteden ibaret kaldığı” saptanarak idarenin (devlet hastanesinin) manevi tazminat ödemesine karar verilmesi gerektiği sonucuna varılmıştır.
Böylece, aydınlatılmış onam yetersiz veya hiç alınmamışsa, mahkemeler hizmet kusuru / mesleki kusur tespitiyle hastane ve/veya hekimi sorumlu tutarak maddi (örneğin, tedavi masrafları, gelir kaybı) ve manevi (örneğin, duyulan üzüntü, endişe) tazminat ödenmesine hükmedebilmektedir.
SONUÇ
- Türk mahkemeleri, aydınlatılmış onamda hastaya; uygulanacak tedavinin niteliği, başarı şansı, risk ve komplikasyonları, muhtemel alternatifleri ve hastanın tedaviyi reddetmesi hâlinde doğacak sonuçların anlaşılır biçimde açıklanmasını arar.
- Yazılı onam, ispat kolaylığı sağlasa da acil veya hayati durumlar gibi olağanüstü hâllerde sözlü onam da kabul edilebilir. Bunun ispat yükü ise hekime/hastaneye aittir.
- Aydınlatılmış onamın hiç alınmaması veya eksik/yetersiz olması, tıbbi müdahalenin hukuka uygunluk sebebini ortadan kaldırarak hekimin/hastanenin tazminat sorumluluğuna yol açar. Mahkemeler bu durumda hem maddi hem manevi tazminata hükmedebilmektedir.
Bu ilkeler, hekim ile hasta arasındaki hukuki ilişkiyi düzenleyen temel çerçeveyi oluşturur ve sağlık personelinin, hastayı doğru ve eksiksiz aydınlatma ödevinin ihmali, ağır hukuki sonuçlar doğurur. Dolayısıyla hekimlerin, hastayı gerçek anlamda bilgilendirerek yazılı veya gerektiğinde sözlü onamı usulüne uygun biçimde almaları büyük önem taşır.
Emsal Kararlar
- Danıştay 10. Daire, E. 2019/6882 K. 2021/4854 T. 18.10.2021
https://app.dejure.ai/dokuman/2c0c17f6-f248-4560-b241-fff4c74baa3f - Yargıtay 3. Hukuk Dairesi, E. 2023/4597 K. 2024/2735 T. 02.10.2024
https://app.dejure.ai/dokuman/5ce9da2f-86da-4ed3-a9a6-1d918b8e3922 - İstanbul 18. Asliye Ticaret Mahkemesi, E. 2016/32 K. 2022/129 T. 22.02.2022
https://app.dejure.ai/dokuman/76b8ad64-a807-4dbd-9809-aabb07eac417 - İstanbul Anadolu 12. Asliye Ticaret Mahkemesi, E. 2020/745 K. 2023/121 T. 01.03.2023
https://app.dejure.ai/dokuman/72210f32-f18f-4b8e-bdf6-68974ccc62fa
(Makale, derleme niteliğinde olup emsal kararlardan yararlanılarak hazırlanmıştır.)