Yapay zeka uyarısı
Bu blog yazısında bağlantı verilen mahkeme kararları gerçektir ve doğruluğu garanti edilmektedir ancak blog yazısı yapay zeka tarafından üretilmiştir ve hata içerebilir. Açıklamak gerekirse; linkle tıklanarak açılan karar dokumanlarının doğruluğu garanti edilmektedir. Ancak linkle açılmayan, doğrudan blog yazısında geçen her ifade; bunlara blog yazısında yer alan künye bilgileri de dahil olmak üzere yapay zeka tarafından üretilmiştir ve hata içerebilir.
ZORUNLU ARABULUCULUK UYGULAMASI VE YARGISAL EMSAL KARARLAR
7036 sayılı İş Mahkemeleri Kanunu ve 6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu (5/A) Çerçevesinde
1) Zorunlu Arabuluculuk Hangi Türdeki Uyuşmazlıkları Kapsar?
Zorunlu arabuluculuk (dava şartı arabuluculuk), Türk hukuk düzeninde iş uyuşmazlıkları (7036 sayılı İş Mahkemeleri Kanunu m.3), ticari uyuşmazlıklar (6102 sayılı TTK m.5/A) ve tüketici uyuşmazlıkları (bazı hallerde 6502 sayılı Kanun ve 7445 sayılı Kanun düzenlemeleri) kapsamında, kanunla belirlenen belli konularda dava açılmadan önce arabulucuya başvurulmasını zorunlu kılar.
- İş Uyuşmazlıkları: 7036 sayılı Kanun’un 3. maddesi uyarınca, işçi-işveren alacak ve tazminat uyuşmazlıkları ile işe iade davalarında dava açmadan önce arabuluculuğa başvurmak zorunludur.
- Ticari Uyuşmazlıklar: 6102 sayılı TTK’ya eklenen 5/A maddesi gereğince,
“Konusu bir miktar paranın ödenmesi olan alacak ve tazminat talepleri (ve 7445 sayılı Kanun ile genişlediği üzere itirazın iptali, menfi tespit, istirdat vb.) hakkında dava açılmadan önce arabulucuya başvurulmuş olması dava şartıdır.”
- Tüketici Uyuşmazlıkları: 6502 sayılı Tüketici Kanunu’nda 7445 sayılı Kanun değişiklikleriyle, belli şartlarda arabuluculuğun dava şartı olarak öngörüldüğü alanlar bulunabilmektedir.
Emsal Karar - Ankara Bölge Adliye Mahkemesi 21. Hukuk Dairesi, E.2020/1042 K.2021/754 T.07.06.2021
“...6102 sayılı Türk Ticaret Kanunu’nun 4. maddesinde belirtilen ticari davalardan, konusu bir miktar para alacağı ve tazminat olan uyuşmazlıklar yönünden dava açmadan önce arabulucuya başvurma zorunluluğu getirilmiştir...”
Link: https://app.dejure.ai/dokuman/de641246-65ca-43f7-b78b-d97775b7fe70
2) Arabuluculuk Sürecinin Üç Haftalık Süresi Ne Kadar Kesin ve Uzatma Koşulları Nelerdir?
Arabuluculuk Kanunu (6325 s. Kanun) ve ilgili düzenlemelerde (örneğin TTK 5/A) arabuluculuk süreci için başlangıçta üç hafta öngörülmüş, bu sürenin zorunlu hâllerde en fazla bir hafta uzatılabileceği belirtilmiştir.
Ancak 7445 sayılı Kanun’la ticari davalarda bu süre “altı hafta + iki hafta uzatma” şeklinde de düzenlenebilmektedir. İş uyuşmazlıklarında veya ticari uyuşmazlıklarda, kanundaki özel düzenleme gereğince max. dört, altı veya sekiz haftalık süreler söz konusu olabilmektedir. Özetle, temel kural: “Arabulucu, uyuşmazlığı **en geç üç (veya altı) hafta içinde sonuçlandırır, zorunlu hallerde bir (veya iki) hafta uzatabilir.”
Emsal Karar - AYM, E.2023/178 K.2024/125 T.27.06.2024
“...Arabulucunun uyuşmazlığı en fazla üç hafta içinde sonuçlandırması gerekmekte olup bu süre zorunlu hallerde en fazla bir hafta uzatılabilmektedir...”
Link: https://app.dejure.ai/dokuman/10e404c3-f7a5-4598-beac-33b1f3b09834
Bu süreler kesin nitelik taşır; arabulucu, tarafları usulünce davet etmek ve süreci en geç bu süreler içinde tamamlamak zorundadır. Zorunlu neden varsa kısa bir ek uzatma yapılabilir.
3) Arabuluculuğa Başvurmadan Dava Açmanın Sonuçları Nelerdir?
Zorunlu arabuluculuk kapsamında bir uyuşmazlık söz konusuysa, dava açılmadan önce arabulucuya başvurmak bir dava şartıdır. Bu şart yerine getirilmeden doğrudan dava açılması hâlinde:
- Mahkeme, dava şartı yokluğu sebebiyle davayı usulden reddeder.
- Yargılama, esasa geçilmeden sonlandırılır.
- Kanun, bu durumda “dava şartı eksikliği”nin tamamlanabilir olup olmadığı yönünde sınırlı hüküm içerir. Fakat genellikle yargı uygulamasında, “arabuluculuk dava şartı eksikliği tamamlanabilir bir eksiklik değildir” (örneğin dava açıldıktan sonra yapılmış arabuluculuk çoğunlukla geçersiz sayılır) şeklinde kararlar verilmektedir.
Emsal Karar - İzmir 2. Asliye Ticaret Mahkemesi, E.2024/1311 K.2024/1287 T.04.06.2024
“...Somut olayda dava açılmadan önce arabuluculuk faaliyeti yapılmadığı anlaşıldığından, dava şartı yokluğundan davanın usulden reddine karar verilmiştir...”
Link: https://app.dejure.ai/dokuman/67e47650-c91d-41bd-8b44-ca4ec0cd3f0c
Ayrıca, 6325 sayılı Hukuk Uyuşmazlıklarında Arabuluculuk Kanunu madde 18/A gereğince:
- Dava açıldıktan sonra, arabuluculuk anlaşamama tutanağının aslını veya onaylı örneğini dava dilekçesine eklemeyen tarafa, mahkeme bir haftalık kesin süre verir; sunmazsa dava usulden reddedilir.
- “Arabulucuya başvurulmadan dava açıldığı” ilk bakışta anlaşılırsa, hiçbir işlem yapılmadan usulden ret kararı verilir.
4) Arabuluculuk, Mahkemelerin İş Yükünü Azaltma Amacına Ne Kadar Hizmet Ediyor?
Yasa koyucunun temel hedefi, özellikle iş uyuşmazlıkları ve ticari uyuşmazlıklarda tarafların daha hızlı, masrafsız ve uzlaşmacı yöntemlerle sorunlarını çözmesi, böylelikle yargının iş yükünün hafifletilmesidir.
Bu uygulama sonucu iş mahkemelerinde ve ticaret mahkemelerinde dava sayısının azaldığı görülmektedir. Ancak uygulamada:
- Bazı durumlarda ** sırf formalite** amaçlı arabuluculuk yapılması,
- Tarafların samimi olarak uzlaşmaya yanaşmaması,
- Sürecin usul ekonomisini her zaman tam sağlayamaması,
gibi eleştiriler de mevcuttur. Buna rağmen, kanun koyucu, zorunlu arabuluculuğu genişletmekte ve dava şartı olarak uygulamayı sürdürülebilir kılmak için düzenlemeler yapmaktadır.
Örnek İfade - İzmir 4. Asliye Ticaret Mahkemesi, E.2023/781 K.2023/354
“...Arabuluculuk, mahkeme dışı, hızlı ve kesin bir şekilde çözüm sağlamak ve mahkemelerin iş yükünü azaltmak amacıyla getirilmiş bir usul kurumudur...”
Sonuç itibariyle, istatistikler (özellikle iş davalarında) zorunlu arabuluculuğun belirli oranda anlaşmalarla mahkemelerin iş yükünü hafiflettiğini göstermektedir.
SONUÇ
- Zorunlu arabuluculuk, iş, ticari veya tüketici hukukunda belli uyuşmazlıkları kapsar.
- Üç (ya da altı) haftalık arabuluculuk süresi, zorunlu hallerde en fazla bir (ya da iki) hafta uzatılır; bu süreler kesin niteliktedir.
- Arabuluculuk dava şartıdır; önceden başvurulmamışsa, dava usulden reddedilir.
- Amaç, uyuşmazlıkların daha hızlı ve daha az masraflı çözümlenmesiyle yargı yükünün hafifletilmesidir. Uygulama, genel olarak mahkemelerin iş yükünü gözle görülür biçimde azaltmayı hedeflemekte ve kısmen de olsa bu amaca hizmet etmektedir.